Dr. Alper Sezener tarafından kaleme alınan bu metin, İtalyan yazar Umberto Eco’nun Baudolino adlı eserini merkeze alarak hakikat ve kurgu arasındaki ince çizgiyi derinlemesine inceler. Kaynak, romanın başkarakteri üzerinden yalanların nasıl toplumsal gerçekliklere ve tarihsel anlatılara dönüştüğünü anlatırken, Orta Çağ atmosferi ile günümüzün “hakikat sonrası” (post-truth) dünyası arasında çarpıcı bir paralellik kurar. Yazar, Eco’nun edebi dehasının insanlığın gerçeklerden ziyade inandığı hikâyelere tutunma arzusunu nasıl ifşa ettiğini vurgular. Metinde ayrıca, Baudolino’nun yarattığı hayali unsurların kolektif belleği nasıl şekillendirdiği ve bu durumun modern dünyadaki dijital manipülasyonlarla olan benzerliği ele alınır. Son olarak, anlatılan temaları pekiştirmek adına sinema dünyasından “Wag the Dog” ve “Big Fish” gibi önemli yapımlarla karşılaştırmalı referanslar sunulur.
Girdiğiniz metin; imla, noktalama, yazım kuralları ve üslup akışı açısından titizlikle gözden
Dünyanın en saygın Orta Çağ uzmanlarından biri olan İtalyan düşünür ve yazar Umberto Eco, tarihin tozlu sayfalarından günümüzün zihin labirentlerine uzanan o devasa kurgu evreninde bize hep aynı sert gerçeği hatırlatır: İnsan soyu çıplak gerçeklerle değil, inanmayı seçtiği hikâyelerle yaşar.
Kelimelerin, simgelerin ve algıların dünyamızı nasıl şekillendirdiğini araştıran Eco, bu birikimini edebiyata aktarırken de her romanında hakikatin farklı bir boyutunu sorguladı. Gülün Adı ile bir manastırın karanlığında yasak kitapların peşine düşen, Foucault Sarkacı ile zihnimizi esir alan komplo teorilerinin anatomisini çıkaran, ömrünün son romanı Sıfır Sayı ile medyanın yalanlar üzerinden kitleleri nasıl yönlendirdiğini ifşa eden yazar; 2000 yılında yayımladığı Baudolino ile bence entelektüel zirvesine ulaştı. Neşeli, trajik ve bir o kadar da kehanet dolu bir başyapıttır bu.
Bugün etrafımıza bir bakalım. Hakikat sonrası (post-truth) bir çağın tam ortasındayız. Yapay zekaların ürettiği sahte görseller, dezenformasyon dalgaları, manipüle edilen veriler ve kitlelerin gözü kapalı sarıldığı dijital efsaneler… Kendimizi çok rasyonel, çok “çağdaş” sanıyoruz ama aslında 12. yüzyılın çamur içindeki Alessandria köylülerinden ya da hayali canavarların peşine takılan Haçlı ordularından pek bir farkımız yok. Baudolino, işte bu çağdaş illüzyonun yüzüne tutulmuş bin yıllık dev bir ayna.
Roman, Dördüncü Haçlı Seferi sırasında Konstantinopolis alevler içinde yanarken açılır. Bizanslı tarihçi Niketas Choniates canını kurtarmaya çalışırken karşısına Baudolino çıkar; köylü kökenli, saray görmüş bir sahtekâr… Ve başlar hikayesini anlatmaya. Fakat Baudolino’yu basit bir yalancı sanmak büyük hata olur. O, bayağı bir dolandırıcı değil, kolektif imgelem mimarıdır.
Baudolino’nun uydurduğu her metin, attığı her imza, icat ettiği her anlatı zamanla tarihsel bir hakikate dönüşür. Barbarossa için kaleme aldığı düzmece mektup, koskoca imparatorluk hukukunun temeli haline gelir. Babasının ahşap çanağını “Kutsal Kase” diye yutturur; bütün Hristiyan dünyası asırlarca bu nesnenin peşinde kan döker. Kral’ın kemiklerini icat eder, Köln Katedrali’nin temeli bu yalanın üzerine atılır.
Eco burada tam zihnimize batan bir soru soruyor: Bir yalan toplumsal bir uzlaşıya dönüşüp kitleleri eyleme geçiriyorsa, ona hâlâ basitçe “sahte” diyebilir miyiz?
Bugün dijital mecralarda üretilen sahte bir algının borsaları çökerttiği, seçimleri belirlediği bir çağdayız. Baudolino’nun parşömene kazıdığı yalanlar ile bizim bugün algoritmalara teslim ettiğimiz gerçeklik arasında özde hiçbir fark yok.
Romanın ikinci yarısında, Doğu’daki efsanevi Hristiyan Krallığı Rahip Yuhanna’nın ülkesine doğru ütopik bir yolculuk başlar. Plinius’un doğa tarihinden, Orta Çağ canavar mitolojilerinden beslenen devasa bir metinlerarası kolajdır bu bölüm.
Baudolino ve ekibi, Batı’nın kendi fantezilerini Doğu’ya yansıttığı o cennet krallığı ararken aslında kendi zihinlerinin kurguladığı bir distopyaya yürürler. En sonunda krallığa ulaştıklarında buldukları şey ise yozlaşma, dogmatizm ve fanatizmden başka bir şey değildir.
Baudolino’nun bu yolculukta karşılaştığı Hypatia ile yaşadığı aşk, romanın felsefi olarak en üst perdeden konuştuğu yerdir. Gnostik felsefeye inanan Hypatia, Tanrı’nın ışığından uzak kalmış, maddeye hapsolmuş bir kainatı temsil eder. Baudolino’nun ona duyduğu arzu, basit bir tutku değil; uydurduğu yalanlar denizinde boğulurken asla dokunamayacağı mutlak “Gerçek”e duyduğu trajik özlemdir.
Eco, bir semiyotikçi olmanın şanındandır, bu eserin içine de kapalı oda mantığıyla işleyen örtük bir polisiye yerleştirir. İmparator Barbarossa’nın Silifke Çayı’nda boğularak ölmesi tarihsel bir vakadır, malum. Ancak Eco, ölümden önceki o geceyi müthiş bir bulmacaya çevirir.
Barbarossa kilitli bir odada ölü bulunur. İşin trajik tarafı, Baudolino’nun imparatoru korumak amacıyla kurduğu o karmaşık mekanizma ve hazırladığı koşullar, dönüp dolaşıp imparatorun somut ölüm sebebi olur. Baudolino’nun en büyük kurgusu, kendi koruyucusunu katletmiştir. Tıpkı insanoğlunun kurduğu teknolojik ve siyasi kurguların, günün sonunda kendi medeniyetini tehdit etmeye başlaması gibi.
Baudolino, Eco’nun “Tarihi krallar ya da savaşlar değil; hayalperestler, şairler ve sahtekârlar yazar” deme biçimidir aslında.
Romanın sonunda Baudolino yaşlanmış, her şeyini kaybetmiş bir halde tekrar yollara düşer. Çünkü uydurduğu yalanlar artık kendisinden bağımsız bir hayat kazanmıştır ve yaratıcısı bile kendi mitinin peşinden gitmek zorundadır.
Bugünlerde sürekli hakikati kaybettiğimizden şikâyet edip duruyoruz. Oysa Baudolino’yu dikkatli okuyan biri şunu anlar: İnsanlık hiçbir zaman katı bir hakikate sahip olmadı ki. Biz her çağda kendi Baudolino’larımızı yarattık; dün parşömenlerdeydi, bugün ekranlarda. Ve dünya, ne olursa olsun, uydurduğumuz o güzel yalanların hatırına dönmeye devam ediyor.
Eğer Baudolino’nun parşömene kazıdığı bu büyük illüzyonu ve kurgulanmış hakikati ekranda da izlemek isterseniz, yönetmenliğini Barry Levinson’un yaptığı, başrollerini ise Dustin Hoffman ve Robert De Niro’nun paylaştığı, bir savaş kurgusuyla tüm dünyayı kandıran Başkanın Adamları’na (Wag the Dog, 1997) ya da Tim Burton’un yönettiği, başrollerinde Ewan McGregor ve Albert Finney’in yer aldığı, yalanla masal arasındaki o ince çizgide yürüyen Büyük Balık’a (Big Fish, 2003) mutlaka bir göz atın.
