Metin, Philip K. Dick’in Yüksek Şatodaki Adam eseri üzerinden hakikat, tarih ve temsil arasındaki gerilimi derinlemesine inceler. İkinci Dünya Savaşı’nın farklı bir sonuçla bittiği distopik bir evreni betimleyerek, resmi tarihin galip gelenlerce kurgulanmış bir simülasyon olabileceği ihtimalini sorgular. Yazarın diğer eserlerine de değinen kaynak, insanlığın imajların vesayeti altına girerek kendi özgür iradesini ve gerçeklik algısını nasıl kaybettiğini ele almaktadır. Bireyin, kendisine sunulan anlatılar içerisinde figüranlaşıp figüranlaşmadığısorusu, metnin merkezindeki felsefi sorunsalı oluşturur. Sonuç olarak bu yazı, edebiyat ve sinema aracılığıyla modern insanın algı yönetimi ve kurgusal gerçeklikler karşısındaki savunmasızlığına dikkat çeker.
Bir eylemin ya da tarihin gerçekten yaşanmış olması, onun hakikat payesi almasına yetmiyor. Çünkü yaşanan şey ile anlatılan şey arasındaki mesafe, eylemin bittiği an açılmaya başlar.
Bir olay vuku bulduğu anda olgu olmaktan çıkar; bir zihnin, bir iktidarın, bir dilin ya da bir kadrajın süzgecine girer. O andan itibaren artık elimizde yalın bir olay değil; seçilmiş, ayıklanmış, vurgulanmış ve en önemlisi kurgulanmış bir temsil kalır. Dolayısıyla tarih, yalnızca onu kazananların kurguladığı devasa bir temsil laboratuvarıdır.
Dahası insan, aslını hangi durakta bırakıp imajın vesayetine girdiğinin farkında bile değil. Çoğunluk bu teslimiyeti yaşarken Philip K. Dick, daha 1962’de Yüksek Şatodaki Adam ile bizi o kaçınılmaz ontolojik yaradan vurmuştu: “Ya hakikat dediğimiz şey, galip gelenlerin imal ettiği devasa bir simülasyondan ibaretse?”
Yıl 1962… Amerika Birleşik Devletleri çatısı altında kölelik yeniden yasal; hayatta kalan tek tük Yahudi, kimliklerini sahte isimlerin arkasına gizleyerek birer gölge gibi yaşıyor. Bu altüst olmuş, tersyüz edilmiş dünyada tek bir sebep var: İkinci Dünya Savaşı’nın Müttefikler tarafından kaybedilmiş olması. Amerika, Büyük Buhran’dan çıkamamış, Roosevelt 1933’te suikasta uğramış ve ülke Mihver Devletleri’nin yıkıcı çarklarına teslim edilmiştir.
Doğu Kıyısı Nazilerin steril ve soykırımcı şatafatına, Batı Kıyısı ise Japon İmparatorluğu’nun geleneksel vesayetine bölünmüştür. San Francisco sokaklarında eski ritüellerin gölgesinde I Ching (Değişimler Kitabı)‘in fildişi yongaları her kararı belirlerken, Japon yetkililerin masumiyet maskesi altında gizli bir üstünlük arayışı sürer. Arada kimsesiz, tecrit edilmiş Rocky Dağları tampon bölgesi kalmıştır; işte tam orada, “Yüksek Şatodaki Adam” lakaplı Hawthorne Abendsen, Müttefiklerin kazandığı bir başka tarihi anlatan yasak kitabı Çekirge Ağırlaşır (The Grasshopper Lies Heavy)‘ı kaleme almıştır.
Bu “kitap içinde kitap”, okurlarının zihninde gerçekliğin kırılganlığına dair derin bir çatlak açar. Öte yandan Nazi imparatorluğu içinde Hitler ölüm döşeğinde yatarken, halefi Bormann ve rakipleri Goebbels ile Heydrich arasındaki iktidar mücadelesi rejimin içten çürüdüğünü gizlemez. Dışarıda ise Nazilerle Japonlar arasında soğuk bir savaş hâkimdir; Operation Dandelion (Karahindiba Harekâtı) adı verilen nükleer önleme planları Pasifik’i tehdit ederken, Bormann gözünü Dünya ile sınırlamayıp Ay ve Mars’ta koloniler kurma ihtirasına erişmiştir. Ancak bu karanlık coğrafyanın en derin sorusu siyasi haritalarda değil, I Ching‘in yongalarıyla Abendsen’in sayfaları arasında gizlidir:
Eğer birden fazla tarih yazılabiliyorsa, hangisi gerçektir? Ve kim, hangi dünyada gerçekten yaşamaktadır?
Dick, bu distopik atmosferde hikâyeyi tek bir kahramanın omuzlarına yüklemez; aksine benliğin ve imajın parçalandığı birkaç farklı hayatı yan yana getirir:
Sahte eski eserler satarak geçmişin illüzyonunu pazarlayan Robert Childan,
Kimliğini gizleyen Yahudi zanaatçı Frank Frink,
Japon Ticaret Bakanı Nobusuke Tagomi,
Habersizce isyanın kılcal damarlarına temas eden Juliana…
Bu karakterlerin her biri, yaşadıkları dünyada bir şeylerin “yanlış” gittiğini, kendi gerçekliklerinin eğrilip büküldüğünü hisseder.
Romanda anlatılan hakikat mücadelesi, birbirine zıt iki metin üzerinden yürür. Biri, Pasifik Devletleri’nde kaderi ve resmî söylemi temsil eden, yönetenlerin kutsadığı I Ching. Diğeri ise gizemli ve münzevi yazar Hawthorne Abendsen’in kaleme aldığı Çekirge Ağırlaşır. Bu yasaklı kitap, Müttefiklerin savaşı kazandığı alternatif bir tarihi anlatır. Yani karakterler, bir kurgunun içinde başka bir kurguyu okuyarak hakikatin peşine düşerler. Baudrillard’ın tarif ettiği simülasyon, Dick’in evreninde doğrudan bir yaşam biçimine dönüşür. Gerçeklik ile onun temsili arasındaki sınır silinir; karakterler hangisinin “esas” hayat olduğunu ayırt edemez hâle gelir.
Romanın adı olan Yüksek Şatodaki Adam, en nihayetinde kurgunun iplerini elinde tutan yazarın, yani Philip K. Dick’in kendisidir. Dick, okuyucuya kıl payı kaçırılmış bir hakikatin trajik aynasını tutar.
Bu düşünsel omurga, 2015-2019 yılları arasında 4 sezonluk dev bir dizi uyarlamasına dönüştüğünde sinemasal açıdan da eşsiz bir görsel şölene evrildi. Emmy ödüllü dizi, kitabın edebî katmanlarını zenginleştirip sinematografik bir dille ekrana taşıyarak “temsilin zorbalığını” kadrajın her karesinde hissettirmeyi başardı. Nazilerin o soğuk, kusursuz ve steril mimarisi ile Japon estetizminin çatışması, seyirciye sadece bir dönem kurgusu değil, görselliğe boğulmuş bir kâbus sundu.
Philip K. Dick sineması elbette bununla sınırlı değil. Yazardan uyarlanan 2011 yapımı, George Nolfi imzalı, başrollerini Matt Damon ve Emily Blunt’ın paylaştığı The Adjustment Bureau (Kader Ajanları), odağı bu kez “özgür irade” yanılsamasına çevirir. Senatör adayı David Norris’in, görünmeyen güçlerin çizdiği kadere karşı bir kadına duyduğu tutku üzerinden verdiği mücadele, özünde şu soruyu sorar: “Kendi hayatımızın öznesi biz miyiz, yoksa sadece bizim için yazılmış bir senaryonun oyuncuları mı?”
Bugün, ekranların karardığı anlarda kendi özümüzle baş başa kalmaktan korktuğumuz, her eylemimizi belgelenip sergilenmediği sürece “yaşanmamış” saydığımız bir çağdayız. İçinde bulunduğumuz küresel atmosfer, jeopolitik krizler ve dijital algı yönetimleri göz önüne alındığında; kimin galip, kimin mağlup olduğu, hangi anlatının “gerçek” kılındığı soruları 1962’nin distopyasından çok daha yakın duruyor bize.
Blade Runner, Total Recall, Minority Report ve Ubik gibi başyapıtlarıyla popüler kültürü ve sinema tarihini derinden sarsan, 1982’de 53 yaşında aramızdan ayrılan Philip K. Dick, aslında bize geleceği anlatmadı. O; vitrinlerin, şatafatlı retoriklerin ve dijital imgelerin arkasına gizlendiğimizde geriye ne kaldığını sordu.
Işıklar söndüğünde, imajlar susup ekran karardığında baş başa kalacağımız o öz, gerçekten hâlâ yerinde duruyor mu? Yoksa bizler de çoktan Yüksek Şatodaki Adam’ın kaleme aldığı bir kurgunun figüranlarına mı dönüştük?
Çünkü sahne kapandığında, kendi yazdığı senaryoya inanan bir oyuncunun çaresizliğiyle baş başa kalıyoruz.
Üzerine düşünelim.
