Vitrin Çağında Yeraltı İnsanı

Dr. Alper Sezener avatarı
Vitrin Çağında Yeraltı İnsanı

Yazar Vladimir Makanin, tarihî savrulmalar arasında ezilen sıradan bireylerin yaşam mücadelesini eserlerinin merkezine yerleştirir. Edebiyattaki yeraltı kavramını bodrum katlarından çıkararak, Sovyet sonrası dönemin yoksulluk ve çaresizlik kokan dar koridorlarına taşır. Makanin’in Petroviç karakteri, modern çağın dayattığı konforlu uyuma ve sürekli görünür olma zorunluluğuna karşı sessiz bir direnç sergiler. Günümüzde herkesin hayatını bir vitrinde sergilediği dijital çağda, bu direniş bireyin kendi benliğini koruma çabasını simgeler. Ancak yazar, bu içe kapanışın tehlikelerine de dikkat çekerek mutlak bir kurtuluş vadetmez. Sonuç olarak Makanin’in eserleri, modern bireyin görünürlük baskısı ile mahremiyetini koruma isteği arasındaki sıkışmışlığı gözler önüne serer.

 

Hayatımızı herkesin gözü önünde sergilenen bir vitrinde yaşamaya başladığımız bu çağda, görünmeyenlerin yazarı Vladimir Makanin’i (1937-2017) okumak ayrı bir anlam taşıyor. Sovyetler Birliği’nin çöküşüne, ardından gelen belirsizlik ve savrulma yıllarına tanıklık etti. Ne büyük kahramanların peşine düştü ne de tarihin gürültüsüne karışan büyük cümleler kurdu. Onun ilgisini çeken, tarihin dişlileri arasında ezilen, eski dünyanın artık barındırmadığı, yeni dünyanın ise kendine yakıştıramadığı sıradan insanlardı. Makanin, tam da bu insanların sessizliğinde, yenilginin ve hayatta kalma çabasının görünmeyen hikâyesini aradı.

Orsk’ta doğdu, Moskova’da büyüdü, matematik okudu. Yazısında bunun izi var. Soğukkanlı, ölçüp biçen ama aynı dikkatle insanın en kırılgan yerine uzanan bir yazar. Çeçen savaşını anlattığı Asan‘da ahlaki yargıları bile bile ters yüz eder. Salonlara uğramaz, bodrumlarda ve arka odalarda dolaşır.

Onu bugün neden bu kadar yakın bulduğumu anlatmak için bana göre en etkileyici romanı Yeraltı‘ndan (Andergraund) söz etmem gerekiyor.

Rus edebiyatında “yeraltı” hiçbir zaman sadece rutubetli bir bodrum olmadı. Bireyin devlete, kalabalığa ve kendi çelişkilerine karşı yürüttüğü sessiz bir savaşın adıydı. Dostoyevski bunu Yeraltından Notlar‘la başlattı. Makanin ise Sovyet sonrası enkazın ortasında kavramı felsefi monologdan çıkarıp ucuz tütün, ağır alkol ve çaresizlik kokan koridorlara indirdi.

Romanın kahramanı Petroviç, Dostoyevski’nin adsız kahramanıyla akraba. İkisi de fazlasıyla bilinçli, ikisi de dayatılan akılcılığa ve konforlu uyuma boyun eğmiyor. Fakat Dostoyevski’nin karakteri kendi odasına kapanıp öfkesini içine akıtabiliyordu. Petroviç’in sığınacak bir odası bile yok. İmparatorluk dağılmış, yerini kapkaççı bir düzen almış. Onun yeraltısı komünal apartmanların loş geçitleri, akıl hastaneleri, sistemin dışına itilmişlerin barınaklarıdır.

Vitrin Çağında Yeraltı İnsanı

Şimdi asıl soruya gelelim: Bu bizi neden ilgilendiriyor?

Çünkü bugün herkes bir vitrinde yaşıyor. Eskiden görünmek bir ayrıcalık ya da bir tehditti. Şimdi görünmemek şüpheli. Profil, takipçi, “kişisel marka”, paylaşılmış bir sabah rutini, paylaşılmış bir yorgunluk, hatta paylaşılmış bir iyileşme süreci… Hepsi sahne. İyi olmak bile gösterilmesi gereken bir performansa dönüştü. Bir şey yaşamak ile onu yaşadığını göstermek arasındaki mesafe giderek kapanıyor ve bu mesafe kapandıkça içeride kalacak bir şey de azalıyor.

Petroviç burada bize tuhaf bir ayna tutuyor. Elinde kalan tek şey kendi benliği; bütün çabası onu dış dünyanın hoyrat müdahalesinden korumak. Yeni düzenin sıcak, aydınlık salonuna girmektense kapının dışında, soğuğun içinde tek başına kalmayı seçiyor. Bu tavır bugün hiç de yabancı gelmiyor. Çağımızda uyum, insanın kapıdan zorla içeri sokulmasıyla değil, evin konforuna yavaş yavaş alışmasıyla gerçekleşiyor. Kimse bizi içeri çekmiyor; ışık yanıyor, oda sıcak, koltuk rahat. Onaylanma arzusu, görünür kalma telaşı, geleceğe ilişkin belirsizlik, kimi zaman zorunluluk, kimi zaman küçük bir çıkar bizi o eve biraz daha yaklaştırıyor. Bir süre sonra içeride yaşamaya alışıyor, orayı kendi evimiz sanmaya başlıyoruz. Dışarısı ise giderek silikleşiyor; bir zamanlar bizim de orada durduğumuzu hatırlamak bile güçleşiyor.

Buna karşın Makanin’i romantikleştirmemek gerek, çünkü kendisi de romantik değil. Petroviç’in direnişi bedelsiz değil. Roman şiddetle ilerler, kahraman cinayet işler ve Makanin bunu bir kahramanlık olarak sunmaz. Bu, köşeye sıkışmış birinin refleksidir ve yazar bize bu refleksin ne kadar karanlık bir yere varabileceğini gösterir. İç dünyayı korumak değerli, ama iç dünya tek başına bırakılırsa, kimseyle paylaşılmadan ve kimseye görünmeden kalırsa, kendi içinde çürüyebilir. Bugün “dijital detoks” ya da “sessiz çekilme” diye pazarlanan her şeyin bu romanda bir uyarısı var: Çekilmek kurtuluş değildir, sadece bir başlangıç noktasıdır.

Bir de şu var. Petroviç’in yaşadığı yatakhane, aslında belirsizliğin mekânı. Sistemin sunduğu hiçbir şeye ulaşamayan, ama sistemden de kopamayan insanların yeri. Bugün bunun karşılığı geçici işlerde, kiranın maaşı yuttuğu şehirlerde, “esnek çalışma” denen belirsizlikte yatıyor. Yeraltı bugün bir bodrum değil, bir ruh hali ve bir ekonomik konum. İnsan artık sistemin dışında değil, sistemin en ucunda yaşıyor ve oradan bakınca vitrin hiç de o kadar parlak görünmüyor.

Çehov’un ince hüznünü varoluşsal bir huzursuzluğa, Tolstoy’un geniş toplum panoramasını insanın en mahrem köşelerine taşıyan Makanin, devlerin omzunda durur ama gölgesi kendine aittir. Dostoyevski’nin yeraltı adamı akla itiraz eden trajik bir düşünürdü. Makanin’inki ise çöken büyük anlatıların altında haysiyetini ayakta tutmaya çalışan bir kazazede.

Bu kazazedeye bugün hepimiz biraz benziyoruz. Hepimiz bir yandan vitrinde durup bir yandan arka koridora kaçmanın yollarını arıyoruz. Makanin bize yüksek sesle bir şey söylemiyor, ama söylediği şey uzun süre içimizde kalıyor. Hakikat, kürsülerin ve ekranların ışığında değil, insanın kendi çelişkileriyle yüz yüze geldiği o görünmez köşede birikiyor. Burada önemli olan, o köşeden çıkıp çıkmadığımız değil, çıktığımızda karşımızda birinin bizi bekleyip beklemediği.

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter

Giriş Yap

Haberiniz ayrıcalıklarından yararlanmak için hemen giriş yapın veya hesap oluşturun, üstelik tamamen ücretsiz!