Sinema ve sosyoloji ekseninde sınıfsal eşitsizlikleri inceleyen kaynak, ekonomik zenginliğin her zaman kültürel aidiyet ve toplumsal kabul sağlamadığını Scarface, Parazit ve Maç Sayısı filmleri üzerinden ele almaktadır. Pierre Bourdieu’nün habitus ve sembolik şiddet kavramlarına dayandırılan inceleme, parmak kasesindeki limonu yemek veya bedene sinen koku gibi gündelik hayatın küçük ayrıntılarının sınıfsal sınırları nasıl görünür kıldığını irdelemektedir. Servet kazanmak ya da iktidar sahibi olmak, bireylerin ayrıcalıklı çevrelerin tarihsel kodlarına ve davranış kalıplarına kendiliğinden uyum sağlamasına yetmemektedir. Sınıfsal eşitsizlikler yalnızca büyük sermaye birikimleriyle değil, aynı zamanda hangi alışkanlıkların değerli sayılacağını belirleyen toplumsal ilişkiler ağıyla yeniden üretilmektedir. Dolayısıyla masa başına oturmak ile o masaya ve temsil ettiği dünyaya gerçekten ait olmak birbirinden tamamen farklı iki durumu ifade etmektedir.
Sinema tarihinin en çarpıcı kurgusal figürlerinden biri Tony Montana’dır. Küba’dan Miami’ye uzanan göçmenlik hikâyesi, sokaklardan başlayıp milyarlarca dolarlık bir kokain imparatorluğuna varan kanlı yükselişi, Amerikan Rüyası’nın karanlık yüzünü temsil eder. Brian De Palma’nın 1983 yapımı Scarface (Yaralı Yüz) filminin ilk yarısında, Bolivyalı uyuşturucu baronu Alejandro Sosa’nın (Paul Shenar) malikânesinde geçen kısa bir sahne, sınıfsal eşitsizliğin görünmez mekanizmaları üzerine düşünmek için ilginç bir çıkış noktası sunar. Masada küçük su kâseleri vardır. Tony Montana (Al Pacino), önündeki kâseden limon dilimini alıp yer. Birkaç saniye süren bu hareket, tek başına büyük bir toplumsal hakikati kanıtlamaz; yine de filmin kurduğu dünya içinde anlamlı bir ayrıntıya dönüşür.
Sosa’nın lüks sofrasında Tony, ortağı Omar (F. Murray Abraham) ve diğer konuklar oturmaktadır. Batı sofra geleneğinde finger bowl (parmak kâsesi) adı verilen küçük kâseler, yemek sırasında kirlenen parmakları temizlemek için kullanılır. İçlerindeki limon dilimleri suya eşlik eder. Tony limonu ağzına götürürken Omar kâsenin kullanımına uygun biçimde parmaklarını suya batırır. Bu iki farklı davranış, sahnenin dikkat çekici ayrıntısıdır. Ancak Tony’nin hareketinden onun sınıfsal konumuna, kültürel birikimine veya niyetine ilişkin kesin sonuçlar çıkarmak doğru olmaz. Bir sinema sahnesindeki jest, karakterin bütün toplumsal dünyasını açıklamaya yetmez. Yine de bu ayrıntı, gündelik davranışların insanlar arasındaki görünmez ayrımları nasıl açığa çıkarabildiğini düşünmemizi sağlar.
Fransız sosyal bilimci Pierre Bourdieu’nün kavramları, bu düşünceyi derinleştirmek için elverişli bir çerçeve sunar. Bourdieu’ye göre toplumsal konum yalnızca ekonomik kaynaklarla belirlenmez. Eğitim, zevkler, konuşma biçimleri, beden hareketleri ve gündelik alışkanlıklar da sınıfsal ilişkilerin kuruluşunda rol oynar. Ekonomik sermaye servet kazandırırken kültürel sermaye, belirli toplumsal çevrelerin kodlarını tanımayı ve bu çevrelerde hareket edebilmeyi sağlar. Para, insanı zenginleştirebilir, ona ayrıcalıklı çevrelerin kapısını açabilir; fakat bu çevrelerin tarih içinde oluşturduğu bütün davranış kalıplarını kendiliğinden kazandıramaz.
Bourdieu’nün habitus kavramı, bu ayrımın gündelik hayatta nasıl ortaya çıktığını açıklar. Habitus, toplumsal koşullar içinde edinilen ve zamanla düşünme, algılama ve davranma biçimlerine yerleşen eğilimler bütünüdür. İnsan çoğu zaman nasıl oturacağını, nasıl konuşacağını veya hangi davranışın nerede uygun düşeceğini hesaplamadan bilir. Bu bilgi, yalnızca kuralları ezberlemekten ibaret değildir; insanın yetiştiği çevreyle kurduğu uzun süreli ilişkinin bedenine yerleşmiş biçimidir. Belirli bir toplumsal ortamda rahatça hareket etmekle o ortamın kurallarını sürekli gözetmek zorunda kalmak arasındaki fark, kültürel aidiyetin anlaşılmasında önem taşır.
Tony Montana’nın hikâyesi bu çerçevede okunabilir. Tony; yoksulluktan kurtulmak, servet edinmek ve kendisine kapalı olan dünyanın merkezine yerleşmek ister. Malikâneler, pahalı otomobiller ve gösterişli sofralar, onun yükselişinin görünür işaretleridir. Fakat ekonomik başarı, toplumsal kabulü kendiliğinden sağlamaz. Bir mekânı satın almakla o mekânın temsil ettiği toplumsal dünyaya ait olmak aynı şey değildir. Limon sahnesi de bu ayrımı kanıtlayan kesin bir gösterge olarak değil, filmin sınıf, güç ve aidiyet meseleleri üzerine düşünmeye imkân veren küçük bir ayrıntı olarak değerlendirilebilir.
Tony’nin limonu yemesini bilinçli bir başkaldırı olarak yorumlamak da, yalnızca görgü eksikliğine indirgemek de acelecilik olur. Sahne, onun bu davranışa hangi anlamı yüklediğini açıklamaz. Tony belki önündeki nesneyi alışılmış biçimde yorumlamıştır; belki de bu ayrıntının başkaları açısından taşıdığı anlamın farkında değildir. Seyircinin yapabileceği, karakterin niyetini kesinleştirmekten çok, aynı nesnenin farklı toplumsal deneyimler içinde farklı biçimlerde anlamlandırılabileceğini görmektir. Bir davranışın anlamı yalnızca onu yapan kişinin niyetinden doğmaz; içinde gerçekleştiği ortam ve başkalarının ona yüklediği değer de bu anlamı biçimlendirir.
Burada daha temel bir soru ortaya çıkar: Belirli davranışları incelikli, diğerlerini kaba sayan ölçütler nasıl oluşur? Hangi tarihsel koşullar altında bazı zevkler ve alışkanlıklar toplumsal üstünlüğün işaretlerine dönüşür? Bir sınıfın kendi davranış biçimlerini evrensel görgü kuralları gibi sunabilmesi, yalnızca kültürel bir farklılık meselesi değildir. Aynı zamanda toplumsal değerleri tanımlama ve meşru kabul edilen davranışların sınırlarını belirleme gücüyle ilgilidir.
Bourdieu’nün sembolik şiddet kavramı bu noktada önem kazanır. Sembolik şiddet, basitçe birinin diğerini küçümsemesi değildir. Belirli bir toplumsal düzenin değerlerinin doğal ve meşru ölçütler olarak kabul edilmesi, bu ölçütlerin ürettiği eşitsizliklerin kişisel yetersizlikler gibi algılanmasıdır. Bir sınıfın alışkanlıkları genel geçer incelik ölçüsüne dönüştüğünde, o alışkanlıklara daha kolay erişebilenlerin ayrıcalığı görünmezleşebilir. Böylece toplumsal üstünlük, açık bir zorlama olmaksızın gündelik hayatın içinde yeniden üretilir.
Sosa’nın sofrasındaki sessizlik, bu kavramın doğrudan kanıtı sayılamaz. Film, diğer konukların Tony’nin hareketini nasıl değerlendirdiğini açıkça göstermediği sürece onların iç dünyaları hakkında kesin bir hükme varamayız. Bununla birlikte sahnenin geçtiği ortam, sınıfsal aidiyet ile ekonomik güç arasındaki ilişkinin sorgulanmasına imkân verir. Tony, Sosa’nın dünyasına girebilecek kadar güçlü bir ortak hâline gelmiştir. Fakat bir suç imparatorluğunun parçası olmakla o dünyanın bütün kültürel kodlarına hâkim olmak birbirinden farklı şeylerdir. Ekonomik ve siyasal güç, kültürel aidiyetle her zaman örtüşmez.
Bong Joon-ho’nun 2019 yapımı Parazit (Parasite) filmi, bu meselenin sinemadaki en çarpıcı örneklerinden biridir. Song Kang-ho, Lee Sun-kyun, Cho Yeo-jeong, Choi Woo-shik ve Park So-dam’ın rol aldığı filmde yoksul Kim ailesi, zengin Park ailesinin dünyasına girmeyi başarır. Fakat sınıfsal mesafe, bu kez koku üzerinden görünürlük kazanır. Yoksulluk, bedene sinmiş bir işaret gibi algılanır; ekonomik ve kültürel uyum çabaları, toplumsal kökenin bütünüyle görünmez olmasını sağlayamaz. Scarface’teki limonla Parazit’teki koku arasında doğrudan bir eşdeğerlik kurmak gerekmez. Her iki film de gündelik ayrıntıların, insanlar arasındaki eşitsizlikleri görünür kılabildiğini gösterir.
Woody Allen’ın 2005 yapımı Maç Sayısı (Match Point) ise sınıfsal yükselişin başka bir yönünü ele alır. Jonathan Rhys Meyers, Scarlett Johansson, Emily Mortimer ve Brian Cox’un rol aldığı filmde Chris Wilton (J. R. Meyers), Londra’nın ayrıcalıklı çevresine girebilmek için o dünyanın kültürel kodlarına uyum sağlamaya çalışır. Tony’nin aksine, kabul görmek istediği çevrenin davranış biçimlerini öğrenmeye yönelir. Buna rağmen film, toplumsal yükselişin yalnızca kültürel uyumla açıklanamayacağını; bağlantıların, fırsatların ve rastlantıların da belirleyici olduğunu gösterir. Bir çevrenin kodlarını öğrenmek, o çevrede kalıcı bir güvence elde etmek anlamına gelmez.
Bu üç film, sınıfsal aidiyetin farklı yönlerini görünür kılar. Tony ekonomik güç kazanır, Kim ailesi becerilerini kullanarak kendine yer açar, Chris ise kültürel uyum yoluyla yükselmeye çalışır. Hikâyeleri, toplumsal konumun yalnızca parayla veya kişisel çabayla açıklanamayacağını düşündürür. İnsanların hangi kaynaklara erişebildiği kadar, hangi davranışların değerli sayılacağını belirleyen toplumsal ilişkiler de önemlidir.
Nihayetinde mesele bir dilim limon değildir. Mesele, ekonomik güç ile kültürel aidiyet arasındaki ilişkinin her zaman doğrusal olmamasıdır. Bir insan servet edinebilir, iktidar kurabilir, ayrıcalıklı çevrelere girebilir; fakat bunların hiçbiri o çevrenin bütün toplumsal kodlarına kendiliğinden hâkim olacağını garanti etmez. Sınıfsal sınırlar her zaman kapalı kapılar ardında çizilmez. Bazen gündelik alışkanlıklarda, zevklerde ve davranışların nasıl yorumlandığında kendilerini gösterir.
Tony Montana’nın önündeki limon, tek başına onun yabancılığını kanıtlamaz. Fakat bu küçük sahne, daha geniş bir soruyu gündeme getirir: Bir toplumsal dünyaya girmekle o dünyanın doğal bir parçası sayılmak arasında ne kadar mesafe vardır?
Bir masaya oturmak, o masaya ait olmakla aynı şey değildir. Sınıfsal aidiyetin sınırları bazen büyük servetlerin ve gösterişli iktidarların gölgesinde, gündelik hayatın en küçük ayrıntılarında belirginleşir.
Üzerine düşünelim.
