Rus edebiyatının genellikle arka planda kalan Leonid Andreyev, insan zihninin en karanlık köşelerini ve tüyler ürpertici boşluklarını mercek altına alan benzersiz bir yazar olarak öne çıkar. Geleneksel ahlaki sorgulamalar yerine, savaşın yıkıcı etkisini, deliliğin doğasını ve ölüm gerçeğini son derece çıplak ve sarsıcı bir dille ele alır. Eserlerinde kahramanlarını büyük fikirlerden ve ideolojilerden soyutlayarak onları çırılçıplak ve çaresiz bırakır. Özellikle “Kızıl Kahkaha” adlı eserinde işlediği zihinsel çöküş ve vahşet teması, günümüz insanının ekranlar aracılığıyla maruz kaldığı dijital dehşet döngüsüyle ürkütücü bir benzerlik taşır. Andreyev, okuyucuyu rahatlatıcı umutlar sunmak yerine, uygarlığın ince cila tabakasının altındaki canavarlığı yüzümüze çarparak edebiyatta bambaşka ve karanlık bir çığır açmıştır.
Rus edebiyatının devasa külliyatını saymaya başladığımızda Leonid Andreyev hep bir kenarda unutulur. Tolstoy, Dostoyevski, Çehov, Puşkin, Bulgakov… Herkes önce bu isimleri sayar. Andreyev ise onların arkasında, biraz gölgede kalmış gibi durur ama aslında o edebiyat tarihine bambaşka bir kapıdan girmiştir. İçeride bulduğu şey insan ruhunun derinliği ya da yüce ahlaki hesaplaşmalar değildir; tam olarak o derinliğin dibinde uzanan simsiyah bir boşluktur.
Onu okurken Tanrı’yla pazarlık eden ya da vicdan azabıyla kıvranan Rus insanını bulamazsınız. Andreyev’in insanı çok daha çıplak, tabiri caizse derisi soyulmuş bir yaratıktır. Zihninin kafesine kapatılmış, ölümü bekleyen, dünyanın anlamını ararken “anlam” kelimesinin kendisinden bile tiksinen biri.
1904 tarihli Kızıl Kahkaha mesela… Kâğıt üstünde Rus-Japon Savaşı’nı anlatır ama buna “savaş romanı” deyip geçmek büyük haksızlık olur. Andreyev cephe taktikleriyle, askeri başarılarla falan ilgilenmiyor; doğrudan doğruya savaşın o zihni nasıl öğüttüğüne bakıyor. Cepheden dönen adamların yaralı bedenlerinden bahsetmiyorum, aklı parçalanmış insanlardan bahsediyorum. Gördüğü cesetleri, kopan kolu bacağı, o çığlıkları anlatmaya çalışan ama kelimeleri yetmeyen bir adam düşünün. Savaş dışarıyı yakıp yıkarken içerideki gerçeklik duygusunu da ufak ufak kemiriyor. Bir yerden sonra neyin yaşandığını, neyin o cinnetin ürettiği bir halüsinasyon olduğunu ayırt edemiyorsunuz.
Andreyev’in olayı da bu zaten. Deliliği anlatmak için aklı başında bir anlatıcıya sığınmıyor, bizzat delirmiş bir ses yaratıyor. Gerçekliği toplamaya çalışmıyor, onun çoktan kırıldığını kabulleniyor.
Kitabın adı olan o “Kızıl Kahkaha” da bütün bu vahşetin üzerine oturan bir kâbus gibi. Kahkaha normalde neşedir, rahatlamadır değil mi? Andreyev onu alıp kana buluyor. İnsanlık katledilirken dünyanın kendi korkunçluğuna attığı o histerik, insan dışı kahkaha bu. Tam olarak burada dehşete düşüyorsunuz. Çünkü korkunç olan şey uzaydan gelen canavarlar değil. Canavar bizzat insan; ya da uygarlık dediğimiz o incecik cilanın altında uykuda bekleyen şey her neyse, o.
Bu yüzden Andreyev’i sadece klasik Rus realizminin bir uzantısı saymak sığ bir okuma olur. O, klasik gelenekten çıkıp çok başka bir patikaya sapıyor. Gerçekliği resmetmiyor, onu balyozla parçalıyor. İnsan psikolojisini analiz etmek yerine zihnin çatlaklarını gösteriyor bize. Olayların arkasında mantıklı bir düzen aramıyor, o düzenin darmadağın olduğu anı bekliyor.
Kafka’da insan bürokrasinin soğuk, görünmez çarkları arasında ezilir. Andreyev’de ise insanın karşısındaki mekanizma çok daha vahşi olan kendi zihnidir. Kafka’nın Samsa’sı bir sabah hamamböceği olarak uyanır; Andreyev’in karakterleri ise her sabah insanlıklarından biraz daha eksilerek… Kafka’da soğuk, mesafeli kâbus hali vardır; Andreyev’de ise canilik, çığlık, kan, ter ve deliliğin o yapış yapış bedensel sıcaklığı… Kafka odanın ışığını söndürür, Andreyev ise o odayı ateşe verir.
“Lazarus” (Lazar) öyküsünde de benzer bir damar var. İncil’deki ünlü diriliş mucizesini alır ve yapısını bozar. Ölümden dönen Lazarus bir mucize getirmez; yanında ölümün o sağır edici sessizliğini taşır. Tavrında, duruşunda insanlara müjdeleyecek tek bir hakikat yoktur, sadece içinden geçen o devasa hiçliğin izi vardır. İnsanlar ona bakar, korkar, konuşturmaya çalışır ama Lazarus susar. Çünkü ölümün de, hiçliğin de, “Biz niye yaşıyoruz?” sorusunun da verilecek derli toplu bir cevabı yoktur. Andreyev bu boşluğu romantik klişelerle kapatmaya çalışmaz. Edebiyatın en sevdiği o “Acı çekiyorsak bir hikmeti vardır” umudunu baştan reddeder.
*“Yedi Asılmışların Hikâyesi”*nde de aynı acımasızlık var. İdama mahkûm edilen yedi kişinin son günleri… Büyük siyasi nutuklar, ideolojiler, devrim muhabbetleri bir noktada tamamen buharlaşır. Geriye sadece saatine bakan, geçmişini düşünen, sigarasından bir fırt çeken ve birazdan ölecek olan o çaresiz insan bedeni kalır. Andreyev’in gücü tam olarak bu bekleyişte, insanın o büyük fikirlerinden soyunup dımdızlak kaldığı anda ortaya çıkıyor.
Açıkçası bugün bizim ekran başında oturan halimizle Andreyev arasında ürkütücü bir bağ var. Biz de savaşı, bombalanan şehirleri, parçalanan bedenleri telefon ekranından kaydırarak izliyoruz. Bir saniye dehşet, hemen ardından bir yemek videosu, sonra bir reklam, sonra bir kahkaha… “Kızıl Kahkaha” artık cepheden veya siperden yükselmiyor; cebimizdeki ekranlardan fışkırıyor. Andreyev 1904’te o dehşetin zihni parçaladığını görmüştü; bugün ise görüntünün bu sonsuz tekrarı zihnimizi uyuşturuyor. Sonuç aynı; gerçeklikle bağımız kopuyor.
Leonid Andreyev 1919’da öldü. Yirminci yüzyılın o asıl büyük kıyametlerini, Auschwitz’i, Hiroşima’yı, Gulagları, televizyonu veya interneti göremedi. Ama insan türünün ciğerini öyle bir okumuştu ki, geleceğe bakmadan geleceğin dehşetini teşhis edebildi.
Rus edebiyatının o süslü, büyük salonlarında adı belki hâlâ daha az anılıyordur. Ama o karanlık odalarda, o zihnimizle baş başa kaldığımız anlarda sesi hâlâ yankılanıyor. Ufaktan bir kahkaha geliyor kulağa: Kızıl. İnsana mı ait, yoksa dünya bizimle dalga mı geçiyor, anlamak imkânsız.
Ve Andreyev orada, o karanlığın ortasında durmuş bize bakıyor.
