Bu köşe yazısı, Rus Çarlığı’nın baskıcı politikalarına karşı bayrak açan tarihi lider Batırşa’nın (Bahadirşah) hayatını, kimliğini ve milli mücadelesini kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. Kaynaklarda adı ve doğum tarihi hakkında farklı görüşler bulunsa da, onun Tatar-Başkurt coğrafyasında derin izler bırakmış bir din adamı ve eğitimci olduğu vurgulanmaktadır. Gençlik yıllarında çeşitli medreselerde eğitim gören Batırşa, Rusya’nın zorla Hıristiyanlaştırma siyasetine ve kültürel zulmüne bizzat tanıklık ederek toplumsal bir farkındalık kazanmıştır. İmamlık ve müderrislik yaptığı dönemlerde geniş bir nüfuz sahibi olmuş, halk üzerindeki etkisi arttıkça dini bir liderden öte bir bağımsızlık savaşçısına dönüşmüştür. Metin, onun akademik geçmişinden aile hayatına kadar pek çok detayı sunarken, nihayetinde neden bir halk isyanına önderlik etmeye karar verdiğinin tarihsel gerekçelerini açıklamaktadır. Sonuç olarak bu kaynak, Batırşa’nın Rus zulmüne karşı gösterdiği direnişin kökenlerini ve bir milletin hürriyet arayışındaki kritik rolünü özetlemektedir.
Batırşa Kimdir?
Batırşa’nın hayatı ile ilgili bilgiler çeşitli kaynaklarda farklı şekilde verilmiştir. Tarihte Batırşa veya Batırşah adıyla bilinse de, tarihçiler onu Gabdulla Aliyev, Batırşa Aliyev, Gabdulla Myazgaldin adıyla tanıtmışlardır. Ünlü tarihçi Gaysa Höseyenov’a göre, Batırşa’nın gerçek adı Bahadirşah Miñlegali oğlu (Galiyev) olup, halk arasında ise onun adını kısaltarak Batırşa diye adlandırmışlar; Gobeydulla Mezgıtdin ise onun lakabıdır. Rizaetdin Fehretdin’e göre ise Batırşa’nın gerçek adı Gabdulla Tuktargali oğlu (Galiyev)‘dur ve bu fikri F. İslayev da desteklemektedir (İslayev, 2005: 68).
Bugüne kadar Batırşa’nın doğum yeri ve doğum yılı ile ilgili kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Bazı tarihçilere göre Batırşa, 1715 yılında 35 haneli Karış (bazı kaynaklarda Karışbaş) köyünde, Mişer Tatarı olan Tuktargali Dusaliyev ailesinde dünyaya gelmiştir. Karış köyünü 1693 yılında Rusya’ya zorunlu askeri hizmette bulunan Tatarlar kurmuş; 1702 yılında köye göç eden 23 aile arasında Batırşa’nın babası Molla Tuktargali Dusaliyev’in ailesi de bulunmuştur. Tuktargali Molla’nın nereden geldiği bilinmese dahi köye Nijgar taraflarından; Alatar, Kurmış, Arzamas vilayetlerinden göç ettikleri malumdur.
A.P. Çuloşnikov ve S.M. Vasilyevler, P.İ. Rıçkov’un kitabındaki bilgilere dayanarak Batırşa’nın doğum yılını 1710–1715 olarak vermişlerdir. M.İ. Ehmetcanov, Batırşa’nın doğum tarihinin 1711 yılı olduğunu yazmıştır. “Tatar Ansiklopedisi”nde 1710–1715 yılları, “Başkurt Ansiklopedisi”nde ise 1709 ve 1717 yılları Batırşa’nın doğum yılı olarak gösterilmiştir. Doğum tarihi ile ilgili net bir bilginin bulunmamasının nedeni, arşivlerde konuyla ilgili malumat eksikliğinden kaynaklanmaktadır. Batırşa yakalandıktan sonra Moskova’daki sorgulamasında: “Yaşım 30’dan fazla, kesin olarak kaç yaşında olduğumu bilmiyorum” demiştir. Ancak sorgulanmasına katılan P. Rıçkov, onun yakalandığında 46 yaşında olduğunu kaydetmiştir. 1756 yılında 46 yaşında yakalanan Batırşa’nın doğumu 1710 ($1756 – 46 = 1710$) yılı olsa gerek. Tahminlere dayanarak, Batırşa 1710 yılında Ufa vilayetinin Sibirya Yolu’nun Karış köyünde dünyaya gözlerini açmıştır. Bugünlerde bu köy, Başkurdistan’ın Baltaç bölgesinde olup, Yukarı Karış olarak adlandırılmaktadır (İslayev, 2005: 69).
Batırşa, ilk eğitimini babası Tuktargali Molla’dan aldıktan sonra, Taysugan köyünde (şimdi Elmet bölgesi) Gabderrahman Molla Medresesi’nde eğitimine devam etmiştir. Gabderrahman Molla, Batırşa’nın gelecek vaat eden bir öğrenci olduğunu fark etmiş olmalı ki, ona Kazan vilayeti Alat Yolu’ndaki Taşkiçü Medresesi’ne gitmesini önermiştir. Batırşa, 1734–1744 yılları arasında adı geçen medresede eğitim görmüştür. O, bölgenin tanınmış mollası Gabdesselam Urazmöhemmed’den (bazı kaynaklarda adı sadece Uray olarak geçmektedir) dini derslerin dışında dünyevi dersler de almıştır. Batırşa’nın milli bağımsızlık mücadelesi lideri olarak şekillenmesinde Gabdesselam Molla’nın etkisi büyüktür.
Batırşa’nın medresede eğitim aldığı yıllar, Çarlık Rusya’sının Müslümanlar üzerindeki baskısının doruk noktasına ulaştığı yıllardır. O, zorla Hristiyanlaştırma siyasetini kendi gözleriyle görmüş, Rus baskı ve zulmünü ensesinde hissetmiştir. Batırşa’nın 1744 yılında eğitimini yarıda bırakmasının sebebi, 1742–1743 yıllarında bölgedeki medreselerin kapatılmasıdır ki, Taşkiçü Camii’nin yıkılması da o yıllara denk gelmektedir. O zamanlar Taşkiçü 40 haneli bir köy olup, köy sakinleri arasında Kreşenler (zorla Hristiyanlaştırılmış Tatarlar) bulunmamaktadır.
Batırşa tahsilini bitirdikten sonra önce Ufa’nın Usa Yolu’ndaki Geyne nahiyesine bağlı Küzemyar-Bayavıl köyünde (şimdilerde Perm Bölgesi Barda İli) ve 1746–1749 yılları arasında İset vilayeti Kuşanak bölgesinin Möslim Eşirov köyünde (şimdilerde Çilebe Bölgesi Möslim köyü) müderrislik ve imamlık yapmıştır. Batırşa, köy yöneticisi (starşina) Möslim Eşirov ile yakın ilişkilerde bulunmuştur ki, 1747 yılında onun kız kardeşi Zölbahar Xöseyen’in kızı Zölhebire ile evlenmiştir. Batırşa ile Zölhebire çiftinin Tacettin adında bir oğlu ve Zöleyha ile Saliha adında iki kızı dünyaya gelmiştir.
5 yıl aradan sonra köyüne dönen Batırşa, köyünde imam olarak seçilmiş, medrese açmış ve şakirtlere ders vermiştir. Çok zaman geçmeden Batırşa’nın açtığı medrese, tüm civar köylere şan salmıştır. Köy medresesine sadece köylü ve civar köyün çocukları değil; eğitim almak için Kazan, Könger ve İset vilayetlerinden de Tatar-Başkurt talebeleri gelmiştir. Gün geçtikçe Batırşa’nın ünü daha da artmıştır ki, 1754 yılında ona Ufa vilayetinin Sibirya Yolu’nun akhundu (yüksek dereceli imam) olması teklif edilmiş, fakat bölge yöneticisi (starşina-binbaşı) Yanış Abdullin’in karşı çıkması ile bu göreve atanamamıştır.
Müslümanların yaşadığı birçok yerde bulunan Batırşa, Rusların zorla Hristiyanlaştırma siyasetinin bizzat tanığı olmuş, bu zulmü durdurmanın yollarını aramıştır. Hristiyanlaştırma yoluyla Ruslaştırmayı durdurmak için mücadeleden başka çare olmadığını anlayan Batırşa, milletinin kaderini değiştirmek için Ruslara karşı isyan bayrağı açmaya karar vermiştir.
