Mekke Anlaşması, Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında kurulan yeni bir jeopolitik ortaklığı ve savunma iş birliğini odağına almaktadır. Bu ittifak, küresel güç dengelerinin tek kutuplu yapıdan uzaklaştığı bir dönemde, bölgesel aktörlerin kendi güvenlik mimarilerini inşa etme çabası olarak öne çıkmaktadır. Metne göre bu üç ülke, stratejik deniz geçiş yollarını ve enerji koridorlarını kontrol eden coğrafi konumlarını birleştirerek devasa bir güvenlik kuşağı oluşturmayı hedeflemektedir. Anlaşma sadece askeri bir protokol değil; aynı zamanda savunma sanayisinde teknolojik bağımsızlık ve dış güçlere olan bağımlılığın azaltılması yönünde atılmış stratejik bir adımdır. Kaynak, bu girişimin Batı merkezli düzene bir alternatiften ziyade, çok kutuplu dünyada ortaya çıkan yeni ve esnek bir bölgesel oyun kurucu irade olduğunu vurgulamaktadır. Nihayetinde bu ortaklık, uluslararası sistemde “orta güç” olarak tanımlanan devletlerin küresel dengeleri şekillendirme kapasitesinin önemli bir simgesi olarak nitelendirilmektedir.
Dünya Düzeni Yeniden Şekillenirken
Tarih bazen büyük savaşlarla, bazen de sessizce imzalanan anlaşmalarla yön değiştirir.
7 Ağustos’ta Mekke’de Suudi Arabistan, Türkiye ve Pakistan arasında imzalanan Ortak Savunma Anlaşması da muhtemelen gelecekte bu ikinci kategori içinde anılacak gelişmelerden biri olacak. Avrupa basınının büyük bölümü bunu birkaç günlük haber olarak gördü; kimi çevreler ise aceleyle “Müslüman NATO” başlığını attı. Oysa bu tanımlama, meselenin yalnızca görünen kısmını anlatıyor.
Asıl soru:
Neden şimdi? Ve neden bu üç ülke?
Uluslararası ilişkilerde hiçbir ittifak tesadüfen kurulmaz. Devletler dostluk üzerine değil, çıkar üzerine hareket eder. Ortak tehdit algısı, ortak coğrafya ve ortak gelecek hesabı, çoğu zaman ideolojik yakınlıktan çok daha güçlüdür.
Mekke Anlaşması’nı anlamak için de öncelikle haritaya bakmak gerekir.
Çünkü jeopolitik, yalnızca devletlerin nerede bulunduğunu değil, nasıl düşündüklerini de belirler.
Türkiye, Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan Boğazları kontrol eden tek ülkedir. Avrupa ile Asya arasında doğal bir köprü olmasının ötesinde; Balkanlar, Kafkasya, Doğu Akdeniz ve Orta Doğu’nun kesişim noktasındadır.
Suudi Arabistan ise Basra Körfezi ile Kızıldeniz arasında yer alarak dünya enerji ticaretinin en kritik merkezlerinden birini kontrol eder. Babülmendep Boğazı’ndan Süveyş Kanalı’na uzanan deniz hattı, Avrupa’nın enerji güvenliği açısından hayati öneme sahiptir.
Pakistan ise çoğu zaman yalnızca Hindistan ile yaşadığı rekabet üzerinden değerlendirilir. Oysa Pakistan; Umman Denizi’ne açılan kıyıları, Çin ile kurduğu ekonomik koridor, İran’a komşuluğu ve sahip olduğu nükleer kapasite sayesinde Asya’nın en kritik jeostratejik aktörlerinden biridir.
Haritaya yukarıdan bakıldığında ilginç bir tablo ortaya çıkar.
İstanbul’dan başlayan, Mekke üzerinden Karaçi’ye uzanan hat; Karadeniz’i, Akdeniz’i, Kızıldeniz’i, Basra Körfezi’ni ve Hint Okyanusu’nu birbirine bağlayan devasa bir güvenlik kuşağı oluşturabilecek potansiyele sahiptir.
İşte Mekke Anlaşması’nın gerçek anlamı tam da burada yatıyor.
Bu, yalnızca üç ülkenin askerî iş birliği değildir.
Bu; küresel ticaret yollarının, enerji koridorlarının ve stratejik boğazların güvenliği üzerine kurulmuş yeni bir jeopolitik vizyondur.
Soğuk Savaş’ın sona ermesinden sonra dünya uzun süre tek kutuplu bir düzen içinde yaşadı. Amerika Birleşik Devletleri yalnızca en büyük askerî güç değildi; aynı zamanda birçok ülke için nihai güvenlik garantörüydü.
Ancak son on yılda bu tablo değişmeye başladı.
Afganistan’dan çekilme süreci, Washington’un Orta Doğu’daki önceliklerini değiştirmesi, Çin’in yükselişi ve bölgesel krizlere verilen farklı tepkiler, birçok başkentte aynı soruyu gündeme getirdi:
“ABD her koşulda güvenlik sağlayabilir mi?”
Bu soru özellikle Riyad’da daha yüksek sesle sorulmaya başlandı.
2019 yılında Suudi petrol tesislerine yönelik saldırılar sırasında beklenen Amerikan karşılığının gelmemesi, Suudi karar alıcılar için önemli bir kırılma noktasıydı. O günden sonra Riyad, yalnızca Washington’a yaslanan bir güvenlik anlayışının yeterli olmayacağını gördü.
Bugün Veliaht Prens Muhammed bin Selman’ın önceliği yalnızca sınır güvenliği değildir.
2030 Vizyonu kapsamında inşa edilmeye çalışılan yeni ekonomik model; turizmden yüksek teknolojiye, yapay zekâdan lojistiğe kadar milyarlarca dolarlık yatırımları içeriyor. Böylesine büyük bir dönüşüm ise sürekli kriz üreten bir coğrafyada başarıya ulaşamaz.
Bu nedenle Suudi Arabistan, son yıllarda aynı anda farklı yönlere açılan çok katmanlı bir dış politika izliyor.
Bir tarafta ABD ile ilişkilerini sürdürüyor.
Diğer tarafta Çin ile ekonomik ortaklığını derinleştiriyor.
İran ile diplomatik normalleşmeye gidiyor.
Ve şimdi Türkiye ile Pakistan’ı da kapsayan yeni bir güvenlik mimarisinin inşasına katkı sağlıyor.
Bu aslında eksen değiştirmek değil; bağımlılığı azaltmak anlamına geliyor.
Türkiye açısından bakıldığında ise tablo daha da dikkat çekici.
Ankara, uzun yıllar boyunca Batı’nın güvenlik mimarisinin ayrılmaz bir parçası olarak görüldü.
Bugün ise Türkiye yalnızca NATO üyesi bir ülke değil; aynı zamanda kendi savunma sanayisini geliştiren, insansız hava araçlarından savaş gemilerine kadar geniş bir üretim kapasitesine ulaşan ve bölgesel krizlerde oyun kurucu olmaya çalışan bir aktör.
Türkiye artık kendisini yalnızca Batı’nın doğu kanadı olarak tanımlamıyor.
Kendi jeopolitiğini üreten bir “merkez ülke” olarak hareket ediyor.
Bu nedenle BRICS ile temas kurabiliyor, Türk Devletleri Teşkilatı’nı güçlendirebiliyor, Afrika’da savunma iş birlikleri geliştirebiliyor ve aynı zamanda NATO içinde kalabiliyor.
Bazı Batılı yorumcular bunu “eksen kayması” olarak değerlendiriyor.
Oysa mesele eksen değiştirmek değil.
Mesele, dünyanın artık tek eksenli olmamasıdır.
Bugünün uluslararası sistemi, devletleri tek bir kutba bağlamıyor.
Aynı ülke; bir konuda Washington ile, başka bir konuda Pekin ile, üçüncü bir konuda Riyad veya İslamabad ile çalışabiliyor.
Yeni dünya düzeninin en belirgin özelliği de tam olarak budur.
İttifaklar artık ideolojiler üzerinden değil; çıkarlar, teknoloji, ticaret ve güvenlik hesapları üzerinden şekilleniyor.
Ve Mekke’de atılan imza, bu dönüşümün en dikkat çekici örneklerinden biri olarak tarihe geçebilir.
Denizlere Hâkim Olan, Ticarete Hâkim Olur
Alfred Thayer Mahan’ın meşhur sözü vardır: “Denizlere hâkim olan, ticarete; ticarete hâkim olan da dünyaya hâkim olur.”
Aradan bir asırdan fazla zaman geçti. İmparatorluklar çöktü, ideolojiler değişti, teknoloji baş döndürücü bir hızla ilerledi. Ama jeopolitiğin değişmeyen bir gerçeği var: Dünya ekonomisi hâlâ deniz yolları üzerinde yükseliyor.
Bugün küresel ticaretin yaklaşık yüzde 80’i deniz yoluyla yapılıyor. Petrol, doğal gaz, konteyner taşımacılığı ve kritik ham maddeler belirli boğazlardan geçmeden dünya ekonomisine ulaşamıyor. Bu nedenle haritadaki dar geçitler yalnızca coğrafi noktalar değil, aynı zamanda küresel siyasetin sinir uçlarıdır.
İşte Mekke Paktı’nın asıl stratejik değeri de burada ortaya çıkıyor.
Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan yalnızca üç devlet değildir. Bu üç ülke birlikte düşünüldüğünde, dünya ticaretinin en hassas geçiş hatlarının çevresinde yer alan bir jeopolitik kuşak oluştururlar.
Türkiye’nin kontrol ettiği İstanbul ve Çanakkale Boğazları, Karadeniz’i Akdeniz’e bağlar. Suudi Arabistan, Kızıldeniz’in doğu kıyısındaki konumu sayesinde Babülmendep-Süveyş hattının güvenliği açısından belirleyici bir aktördür. Pakistan ise Umman Denizi’ne açılan kapısıyla Hint Okyanusu’nun batısında önemli bir deniz ayağı oluşturur.
Bu üç coğrafya birbirinden bağımsız değildir.
Karadeniz’den çıkan bir ticaret gemisi Akdeniz’e, oradan Süveyş’e, ardından Kızıldeniz’e ve Babülmendep üzerinden Hint Okyanusu’na ulaşır. Bu hattın herhangi bir noktasında yaşanacak kriz, yalnızca bölge ülkelerini değil; Hamburg’dan Rotterdam’a, Şanghay’dan Singapur’a kadar küresel ticaret ağını etkiler.
Bu nedenle Mekke Paktı, yalnızca askerî bir anlaşma değil; aynı zamanda enerji, lojistik ve ticaret güvenliğine ilişkin uzun vadeli bir jeostratejik hesap olarak okunmalıdır.
Bu denklemde Pakistan’ın rolü çoğu zaman yeterince anlaşılmıyor.
Oysa Pakistan, yalnızca Güney Asya’nın değil, İslam dünyasının da en kritik güvenlik aktörlerinden biridir.
Birincisi, Pakistan nükleer silaha sahip tek Müslüman ülkedir. Bu durum, onu askerî açıdan benzersiz kılar.
İkincisi, Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru (CPEC), Pekin’in Kuşak ve Yol Girişimi’nin en önemli ayaklarından biridir. Gwadar Limanı, Çin açısından Malakka Boğazı’na alternatif bir enerji ve ticaret güzergâhı sunma potansiyeline sahiptir.
Üçüncüsü, Pakistan uzun yıllardır hem Körfez ülkeleriyle hem de Türkiye ile yakın askerî ilişkiler geliştirmektedir. Ortak tatbikatlar, savunma sanayisi projeleri ve askerî eğitim programları bu iş birliğinin altyapısını oluşturmuştur.
Dolayısıyla Pakistan’ın Mekke Paktı’na katılımı yalnızca sembolik değildir; caydırıcılık, askerî tecrübe ve jeostratejik derinlik kazandıran temel unsurlardan biridir.
Elbette bu ittifakı yalnızca ekonomik ve coğrafi nedenlerle açıklamak eksik olur.
Bölgenin güvenlik mimarisi son yıllarda büyük ölçüde İran ile İsrail arasındaki rekabet tarafından şekillendiriliyor.
İran, uzun yıllardır “vekil güçler” olarak tanımlanan silahlı yapılar aracılığıyla Irak, Suriye, Lübnan ve Yemen’de nüfuz alanı oluşturdu. Tahran açısından bu yapıların varlığı, yalnızca ideolojik değil; aynı zamanda stratejik bir savunma hattı anlamına geliyor.
İsrail ise bu yapılanmaları ulusal güvenliğine yönelik doğrudan tehdit olarak görüyor ve son yıllarda askerî operasyonlarını yalnızca Gazze ile sınırlı tutmayıp Suriye’den Lübnan’a kadar genişletti.
Bu karşılıklı güvenlik kaygıları, bölgeyi giderek daha kırılgan hâle getiriyor.
Suudi Arabistan açısından ise tehdit yalnızca İran değildir.
Yemen’deki Husilerin enerji tesislerine yönelik saldırıları, Kızıldeniz’de ticaret gemilerine karşı gerçekleştirilen eylemler ve Körfez’deki istikrarsızlık, Riyad’ın güvenlik algısını kökten değiştirdi.
Türkiye’nin güvenlik öncelikleri de farklı bir yönde genişledi.
Suriye’deki gelişmeler, Doğu Akdeniz’deki enerji rekabeti ve İsrail ile yaşanan diplomatik gerilimler, Ankara’nın bölgesel güvenlik hesaplarını yeniden şekillendirdi.
Pakistan ise Hindistan ile yaşadığı tarihsel rekabeti, İsrail-Hindistan savunma iş birliğini ve Afganistan kaynaklı güvenlik sorunlarını aynı anda yönetmeye çalışıyor.
Dikkat edilirse üç ülkenin tehdit algıları birebir aynı değil.
Ancak hepsinin ortaklaştığı nokta şu:
Bölgesel güvenlik artık yalnızca dış güçlerin sağlayacağı bir hizmet olarak görülemez.
Bölge ülkeleri, kendi güvenlik ağlarını kurmak zorundadır.
Mekke Paktı’nın arkasındaki temel düşünce de tam olarak budur.
Bir başka önemli unsur da savunma sanayisidir.
Bugün savaşlar yalnızca cephede kazanılmıyor; teknoloji laboratuvarlarında, üretim bantlarında ve tedarik zincirlerinde de belirleniyor.
Türkiye son yıllarda insansız hava araçları, elektronik harp sistemleri, füze teknolojileri ve deniz platformları alanında önemli bir üretim kapasitesi oluşturdu.
Pakistan havacılık ve füze teknolojilerinde ciddi bir birikime sahip.
Suudi Arabistan ise dünyanın en büyük savunma harcamalarını yapan ülkelerinden biri olmasına rağmen artık yalnızca silah satın alan değil, ortak üretim yapan ve teknoloji geliştiren bir aktör olmak istiyor.
Bu üç kapasite bir araya geldiğinde, yalnızca askerî değil; ekonomik açıdan da yeni bir iş birliği zemini oluşuyor.
Dolayısıyla Mekke Paktı’nı yalnızca güvenlik perspektifiyle değerlendirmek eksik kalır.
Bu anlaşma aynı zamanda teknoloji paylaşımı, ortak üretim, savunma sanayisi yatırımları ve stratejik ekonomik entegrasyon açısından da yeni fırsatlar yaratabilir.
Belki de bu nedenle, Mekke’de atılan imza yalnızca üç başkentin gündemi değildir.
Washington’dan Brüksel’e, Moskova’dan Pekin’e kadar bir çok başkent bu gelişmeyi dikkatle izlemektedir.
Çünkü mesele yalnızca üç ülkenin birbirine yaklaşması değildir.
Asıl mesele, dünya siyasetinin ağırlık merkezinin yavaş ama istikrarlı biçimde bölgesel güç odaklarına doğru kayıyor olmasıdır.
Ve tarih bize şunu defalarca göstermiştir:
Yeni dünya düzenleri çoğu zaman büyük savaşlarla değil, önce sessizce kurulan yeni ittifaklarla başlar.
Çok Kutuplu Dünyada Yeni Güvenlik Mimarisi
Mekke Paktı’nın en çok tartışılan yönü, doğal olarak Türkiye’nin aynı anda hem NATO üyesi hem de bu yeni güvenlik girişiminin kurucu aktörlerinden biri olmasıdır. İlk bakışta bu durum bir çelişki gibi görünebilir. Oysa uluslararası ilişkilerin bugünkü gerçekliği, Soğuk Savaş’ın siyah-beyaz dünyasından oldukça farklıdır.
Bir zamanlar devletler, büyük ölçüde iki bloktan birini seçmek zorundaydı. Tarafsız kalmak bile başlı başına bir stratejiydi. Bugün ise devletler, farklı alanlarda farklı ortaklıklar kurabiliyor. Bir ülke güvenlik alanında bir ittifakın parçasıyken, enerji alanında başka bir aktörle, teknoloji veya ticarette ise bambaşka ortaklarla çalışabiliyor. Bu durum yalnızca Türkiye’ye özgü değil; Hindistan’dan Suudi Arabistan’a, Birleşik Arap Emirlikleri’nden Endonezya’ya kadar birçok orta ölçekli güç benzer bir dış politika izliyor.
Bu nedenle Mekke Paktı’nı NATO’ya alternatif bir yapı olarak görmek, bugünün uluslararası sistemini eski kavramlarla okumak anlamına gelir. Daha doğrusu:
Bölgesel güçler neden artık güvenliklerini yalnızca küresel güçlere emanet etmek istemiyor?
Bu sorunun cevabı, son yirmi yılın jeopolitiğinde gizlidir.
Afganistan’dan çekilme, Irak’ın istikrarsızlaşması, Suriye iç savaşı, Kızıldeniz’deki saldırılar, enerji hatlarına yönelik tehditler ve büyük güçlerin birbirleriyle rekabeti, birçok ülkeye aynı gerçeği hatırlattı: Küresel sistem kriz anlarında her zaman beklenen güvenceyi sağlayamayabilir.
İşte bu nedenle bölgesel aktörler, kendi caydırıcılık kapasitelerini artırmaya ve birbirleriyle daha esnek güvenlik ağları oluşturmaya yöneliyor.
Bu gelişmeler Avrupa açısından da dikkatle takip edilmesi gereken bir dönüşümdür.
Avrupa Birliği’nin enerji güvenliği, dış ticareti ve tedarik zincirleri; Süveyş Kanalı, Kızıldeniz, Babülmendep, Hürmüz Boğazı ve Türk Boğazları gibi kritik geçiş noktalarına bağlıdır. Bu bölgelerde yaşanacak her kriz, yalnızca petrol fiyatlarını değil; Avrupa’daki sanayiyi, lojistik maliyetlerini ve hatta enflasyonu bile etkileyebilir.
Bu nedenle Mekke Paktı’nı yalnızca “Orta Doğu’da yeni bir ittifak” olarak değerlendirmek eksik kalır.
Aslında bu gelişme, Avrupa’nın ekonomik güvenliğiyle de doğrudan bağlantılıdır.
Buna rağmen Avrupa kamuoyunda bu anlaşmanın sınırlı ilgi görmesi düşündürücüdür. Bunun nedenlerinden biri, Avrupa’nın uzun yıllar boyunca uluslararası sistemi büyük ölçüde NATO, Avrupa Birliği ve ABD ekseninden okumuş olmasıdır. Oysa artık dünya yalnızca bu eksenlerden ibaret değildir.
Bugün Riyad’ın Pekin’le, Ankara’nın Asya ve Afrika’daki ortaklarıyla, İslamabad’ın hem Körfez ülkeleriyle hem de Çin’le kurduğu ilişkiler; yeni güç merkezlerinin sessiz ama istikrarlı biçimde yükseldiğini gösteriyor.
Burada önemli bir noktaya daha dikkat çekmek gerekir.
Mekke Paktı’nın başarısı, yalnızca imzalanan metne değil; tarafların ortak çıkarlarını ne ölçüde koruyabileceklerine bağlı olacaktır.
Türkiye’nin öncelikleri ile Suudi Arabistan’ın tüm hedefleri her zaman örtüşmeyebilir.
Pakistan’ın Hindistan’a ilişkin güvenlik kaygıları, Riyad’ın Körfez’deki hesaplarından farklı olabilir.
Ankara’nın Doğu Akdeniz politikası ile İslamabad’ın Güney Asya öncelikleri aynı değildir.
Bu nedenle bu paktın önünde ciddi sınamalar da bulunmaktadır.
Fakat zaten uluslararası ilişkilerde kalıcı olan, çıkarların tamamen aynı olması değil; ortak çıkarların yönetilebilmesidir.
NATO’nun tarihi de bunun örnekleriyle doludur. İttifak üyeleri zaman zaman birbirleriyle ciddi görüş ayrılıkları yaşamış, hatta krizlerin eşiğine gelmişlerdir. Buna rağmen ortak güvenlik çıkarları, farklılıkların önüne geçebilmiştir.
Mekke Paktı’nın geleceği de benzer bir sınavdan geçecektir.
Belki de bu anlaşmanın en önemli sonucu, askerî kapasitesinden ziyade psikolojik etkisidir.
Uluslararası siyasette algılar çoğu zaman gerçekler kadar belirleyicidir.
Bugün Riyad, Ankara ve İslamabad, dünyaya şu mesajı veriyor:
“Bölgesel güvenlik konusunda yalnızca dış güçlerin kararlarını bekleyen ülkeler değiliz. Kendi güvenlik mimarimizi kurabilecek siyasi iradeye sahibiz.”
Bu mesajın ne ölçüde hayata geçirileceğini zaman gösterecek.
Ancak şimdiden görünen bir gerçek var:
Dünya siyaseti, II. Dünya Savaşı sonrasında kurulan güvenlik düzeninden farklı bir döneme giriyor.
Tek kutuplu sistem yerini daha karmaşık, daha rekabetçi ama aynı zamanda daha esnek bir uluslararası yapıya bırakıyor.
Bu yeni düzende, “orta güç” olarak tanımlanan ülkeler yalnızca büyük güçlerin kararlarını takip eden aktörler olmayacak; bölgesel denklemleri şekillendiren, yeni ortaklıklar kuran ve küresel dengeleri etkileyen oyuncular hâline gelecekler.
Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’ın Mekke’de attığı imza da bu dönüşümün önemli işaretlerinden biri olarak okunmalıdır.
Belki yıllar sonra tarihçiler bu anlaşmayı yalnızca üç ülke arasında imzalanmış bir savunma protokolü olarak hatırlamayacak.
Belki de onu, uluslararası sistemin tek kutupluluktan çok kutupluluğa geçiş sürecinde atılmış sembolik ama önemli adımlardan biri olarak değerlendirecekler.
Çünkü tarih, bazen en büyük dönüşümleri gürültüyle değil; dünyanın dikkatini başka yöne çevirdiği anlarda atılan sessiz imzalarla yazar.
Ve belki de Mekke’de atılan o imza, tam da böyle bir dönüm noktasının habercisidir.
