Bu metin, Sibirya ve Orta Asya Türk topluluklarının kadim inanç sistemi olan Tengricilik ve şamanlık geleneğinin tarihsel süreçteki varlık mücadelesini ele almaktadır. Özellikle Rus Çarlığı’nın Hristiyanlaştırma politikaları ile Sovyetler Birliği’nin ateist baskıları altında şamanların maruz kaldığı sürgün, hapis ve idam gibi ağır zulümler detaylandırılmaktadır. Dört yüz yıllık sistematik baskılara rağmen bu inançların gizli ayinler ve sözlü hafıza yoluyla nasıl korunduğu vurgulanmaktadır. Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte yaşanan canlanma süreci, günümüzdeki kurumsallaşma çabaları ve karşılaşılan güncel siyasi kısıtlamalar aktarılmaktadır. Sonuç olarak kaynak, şamanik mirasın tüm engellemelere karşın halkların manevi kimliğinde yaşamaya devam ettiğini gözler önüne sermektedir.
Kökleri Hunlardan önceki İç Asya bozkır kültürlerine uzanan Tengri merkezli inanç dünyasının en açık yazılı izleri,VIII. yüzyıldaki Göktürk Orhun Yazıtları’nda görülür. Gök Tengri, Umay, yer-su ruhları, atalar, kutsal dağlar ve ırmaklar; Saha, Tuva, Altay, Hakas, Şor, Dolgan, Tofa, Çulım ve diğer Sibirya Türklerinin kültürlerinde farklı biçimlerde yaşamıştır. Buryat, Moğol, Evenki, Hantı, Nenets, Nganasan, Çukçi ve Koryak topluluklarında da doğanın kutsallığı, atalara saygı ve ruhlarla iletişim anlayışı önemli bir yer tutmuştur.
Tengricilik ile şamanlık aynı inanç sistemi olmasa da ortak bir kutsal dünya anlayışında buluşmuştur. Türk halklarında çoğunlukla “kam” adı verilen şamanlar; ayinleri yönetmiş, hastaları iyileştirmeye çalışmış, insanların manevi duygularını güçlendirmiş, destanlarla sözlü tarihi aktarmış, kutsal yerleri ve toplumun manevi hafızasını korumuştur.
Çarlık Dönemi
Sibirya’nın Rus Çarlığı’nın hâkimiyetine girmesiyle bu gelenekler “putperestlik”, “büyücülük” ve “batıl inanç” olarak aşağılandı. Vaftiz kampanyaları, Ortodoks misyonerleri, kilise okulları, Rusça eğitim ve kutsal eşyaların ortadan kaldırılması yoluyla yerli halkların Hristiyanlaştırılması amaçlandı.
1696’da Yakutistan’da çıkarılan bir emirle Yakutsk çevresinde şamanların ayin yapması ve Rusların bu törenlere katılması yasaklandı. 1904’te Altay’da ortaya çıkan Ak Cañ (Ak İnanç / Burhanizm) hareketi ise dinî olduğu kadar siyasi bir tehdit olarak da değerlendirildi. Hareketin önderi Çet Çelpanov, evlatlığı Çugul Sorokova ve çok sayıda taraftarı tutuklandı; yaklaşık 18 ay hapiste kalan Çelpanov ile 34 arkadaşı 1906’da beraat etti.
SSCB Dönemi
Çarlığın 1917’de yıkılması da şamanlara özgürlük getirmedi. Bolşevik yönetimi onları “eski toplumun kalıntısı”,“karşıdevrimci”, “halk düşmanı” ve “yabancı devlet ajanı” olarak damgaladı. 20 Kasım 1920’de Yakutistan’da yayımlanan genelgeyle şaman elbiselerinin, davulların ve ruh tasvirlerinin toplanması; ayin yapanlara para cezası verilmesi emredildi. 3 Kasım 1924’te kabul edilen “Şamanlıkla Mücadele Tedbirleri Hakkında” karar şamanlığı “zararlı bir olgu” ilan ederken 12 Kasım 1924 tarihli adalet talimatı şamanların yargılanmasının önünü açtı.
Şamanlığı Sovyetler Birliği’nin her yerinde bütünüyle yasaklayan tek bir kanun bulunmasa da baskılar Çeka (1917–1922), GPU (1922–1923), OGPU (1923–1934) ve 10 Temmuz 1934’ten sonra NKVD aracılığıyla yürütüldü. Şamanlar; izinsiz tedavi yapmak, kolhozlaşmaya direnmek, Sovyet karşıtı propaganda, milliyetçilik, ayaklanma, sabotaj ve casuslukla suçlandı. Tutuklama, sürgün, çalışma kampı ve idamlar Hakasya’dan Dağlık Altay’a, Kazım Havzası’ndan Aşağı Amur, Çukotka ve Tuva’ya kadar yayıldı.
Hakasya ve Dağlık Altay: Hakas kamları Klan Çertıkov, Nikolay “İre” Çertıkov ve Aleksey Topoyev 1937’de Minusinsk’te kurşuna dizildi; Albança İridekov aynı yıl ölüm cezasına çarptırıldı. Dağlık Altay’da A. Telesov 14 Ekim 1937’de idam edildi. M. İlyuşev ve T. Yaytanov, 7 Temmuz 1931’de “Koş-Ağaç karşıdevrimci ayaklanması” davasında üçer yıl çalışma kampına gönderildi. Bu davada yargılanan 54 kişiden 27’sine ölüm,diğerlerine üç ile on yıl arasında kamp cezası verildi.
Aşağı Amur: Nanay, Ulçi ve Nivh şamanları da baskı altına alındı. V. D. Maksimov 1933’te şamanlığı bıraktığını açıklamaya zorlandı, Odzala Isungi 24 Ağustos 1935’te bölgeden çıkarıldı, Nanay şamanı Bogdan Onenko ise 1937’de kurşuna dizildi.
Kazım Direnişi (1931–1934): Hantı ve Nenetslerin kutsal topraklarını, çocuklarını ve geçim kaynaklarını korumak amacıyla gerçekleştirdiği bu direnişte şamanlar önemli rol oynadı. İvan Senghepov ölüm, Pyotr Moldanov ten yıl hapis cezasına çarptırıldı; siyasi önder İvan Yernıhov 26 Nisan 1934’te cezaevinde öldü ve 88 kişi tutuklandı.
Çukotka ve Tuva: Çukotka’daki 1937–1938 yargılamalarında Tayuga ile Ankaugi ölüm, Tameni ile Hatle onar yıl hapis cezası aldı. Sovyet etkisindeki 1921–1944 Tuva Halk Cumhuriyeti’nde şamanlar ve Budist din görevlileri de hedef alındı; kadın şaman Handıjap Kuular 1929’da sürgün edildi ve 1948’de 15 yıl çalışma kampına mahkûm edildi.
Tengricilik ve şamanlık, yaklaşık dört yüz yıl boyunca önce Çarlığın Hristiyanlaştırma politikalarına, ardından Sovyet ateizminin ağır baskısına maruz kaldı. Buna rağmen inançlar taygalarda, tundralarda, gizli ayinlerde ve ailelerin ortak hafızasında yaşatıldı. 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla şamanlar ve Tengri merkezli inanç toplulukları için yeni bir dönem başladı.
Rusya Federasyonu Dönemi
Tuva’da Monguş Kenin-Lopsan öncülüğündeki Düngür (Davul) Şamanlar Topluluğu Kasım 1992’de kuruldu; 1993’te tüzüğü hazırlanarak uluslararası toplantılar düzenlemeye başladı. Yakutistan, Buryatya, Altay, Hakasya ve Dağlık Şorya’da eski inançlar yeniden görünür hâle gelirken Şor, Çulım, Tofa, Dolgan ve diğer Sibirya Türkleri arasında bu miras; halk hekimliği, atalara saygı ve kutsal yerlerin korunması yoluyla yaşatıldı.
