Püsküllü’ye Nazire: Lozan Zafer mi, Hezimet mi?

Bu araştırma yazısı, Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanışının 103. Yıldönümünde anlaşmayı çevreleyen siyasi efsaneleri ve komplo teorilerini reddederek bu tarihi belgeyi rasyonel bir perspektifle ele almaktadır. Yazar, antlaşmanın bir “hezimet” olduğu yönündeki iddiaları somut arşiv belgeleriyle çürütmekte ve tam bağımsızlık ile kapitülasyonların kaldırılması gibi kazanımların önemini vurgulamaktadır. Lozan, I. Dünya Savaşı sonrasındaki zorlu askeri ve ekonomik şartlar altında elde edilmiş diplomatik bir reel-politik başarı olarak tanımlanmaktadır. Gizli maddeler veya süre kısıtlamaları gibi şehir efsanelerinin asılsızlığına dikkat çekilerek, antlaşmanın günümüzde hala Türkiye Cumhuriyeti’nin meşruiyet temeli olduğu belirtilmektedir. Sonuç olarak metin, Lozan’ı hamasetten uzak bir yaklaşımla, modern bir devletin inşasındaki hukuki güvence olarak betimlemektedir.

Tarih, hamasetin gölgesinde veya süslü komplo teorilerinin sığ sularında anlaşılamaz. Hele ki söz konusu belge, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu tapu senedi olan Lozan Barış Antlaşması ise…

Son yıllarda köpürtülen, “Lozan zafer mi, hezimet mi?” sığlığı üzerinden yürütülen tartışmalar, ne yazık ki tarihin belgesel gerçekliğinden ziyade siyasi fantezilerin ürünüdür. Kadir Mısıroğlu’nun aynı adı taşıyan kitabıyla popülerleşen bu revizyonist söylem, Lozan’ı masada kaybedilmiş bir devasa imparatorluk hayaliyle kıyaslar. Oysa rasyonel bir tarihçi veya tarafsız bir gözlemci sorar: Lozan’a gidilirken Türkiye’nin elinde ne vardı, masadan neyle kalkıldı?

Gelin, bu tarihi dönüm noktasını kulaktan dolma efsanelerle değil, soğukkanlı bir analizle ve belgelerin ışığında yeniden okuyalım.

1. Askerî Zaferden Diplomasi Masasına: Lozan’a Giden Yol

Lozan’ı anlamak için 1923’e değil, 1918’e ve Mondros’a bakmak gerekir. Osmanlı İmparatorluğu I. Dünya Savaşı’ndan mağlup çıkmış, Sevr Antlaşması ile Anadolu toprakları fiilen işgal edilmiş, ordusu dağıtılmış ve maliyesi tamamen İtilaf Devletleri’nin denetimine verilmişti.

Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşlarının öncülüğünde yürütülen Milli Mücadele, 1922’de Sakarya ve Büyük Taarruz ile askerî bir başarıya ulaştı. Ancak diplomasi masasına oturulduğunda Türkiye, 12 yıldır süren kesintisiz bir savaştan (Trablusgarp, Balkan, I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı) çıkmış, nüfusu erimiş, ekonomisi çökmüş, demiryolu dahi yabancıların elinde olan yoksul bir ülkeydi.

İşte İsmet Paşa başkanlığındaki Türk heyeti, 20 Kasım 1922’de İsviçre’nin Lozan kentine bu şartlar altında gitti.

2. Lozan Nedir? Türkiye Ne Kazandı Ne Kaybetti?

Lozan, bir “al-ver” diplomasisidir. Mükemmel bir ütopya değil, o günün reel-politiğinin getirdiği en üst düzey başarıdır.

Türkiye’nin Kazandıkları (Sarsılmaz Kazanımlar):

• Tam Bağımsızlık ve Egemenlik: Sevr ile yırtılan egemenlik hakkı, uluslararası alanda tescillendi. Türkiye Cumhuriyeti’nin sınırları uluslararası toplumca tanındı.
• Kapitülasyonların Kaldırılması: Batı’nın Osmanlı’yı ekonomik olarak felç eden en büyük kancası olan kapitülasyonlar kesin olarak tarihe gömüldü. İsmet Paşa’nın masada en sert direnişi gösterdiği alanlardan biri buydu.
• Ermeni Yurdu Vaadinin Çökmesi: Doğu Anadolu’da kurulması planlanan özerk/bağımsız Ermeni devleti iddiaları tamamen rafa kaldırıldı.
• Duyun-u Umumiye’nin Tasfiyesi: Osmanlı borçları, imparatorluktan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı ve Türkiye sadece kendi payına düşeni makul şartlarda ödemeyi kabul etti.
• Azınlık Stratejisi: Tüm azınlıklar “Türk vatandaşı” sayılarak, Avrupalı devletlerin “azınlık hakları” bahanesiyle iç işlerimize karışmasının önüne geçildi.

“Kayıp” Olarak Nitelendirilen Başlıklar:

• Musul Meselesi: İngiltere ile yürütülen müzakerelerde çözülememiş, konu Milletler Cemiyeti’ne bırakılmıştır. (Sonrasında 1926 Ankara Antlaşması ile kaybedilmiştir).
• Boğazlar Rejimi: 1923 Lozan’ında Boğazlar komisyona bırakılmış ve silahsızlandırılmıştır. Ancak bu durum 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile tamamen Türkiye lehi̇ne düzeltilmiştir.
• Oniki Ada: Oniki Ada, Lozan’da değil; daha 1912 Uşi Antlaşması ile İtalya’ya geçici olarak bırakılmış ve I. Dünya Savaşı sonrasında İtalya’nın elinde kalmıştır. Lozan sadece var olan durumu tescil etmiştir.

3. Fanteziler ve Gerçekler: “Hezimet” Mitosunun Çürütülmesi

Kadir Mısıroğlu ve takipçilerinin Lozan’ı bir “hezimet” olarak sunarken kullandığı ana argümanlar, tarihsel metodolojiden ve arşiv belgelerinden yoksundur:

İddia 1: “Lozan 100 yıllıktır, 2023’te gizli maddeleri bitecek ve bor çıkarabileceğiz.”

Gerçek: Uluslararası hukukta “gizli madde” içeren bir antlaşmanın Milletler Cemiyeti (veya BM) nezdinde geçerliliği yoktur. Lozan metni açıktır, kütüphanelerde ve devlet arşivlerinde herkesin erişimine açıktır. Herhangi bir süre kısıtlaması (100 yıl vb.) yoktur. Maden çıkarma engelinin olmadığını ise zaten cumhuriyet tarihi boyunca işletilen madenler ispattadır.

İddia 2: “İsmet Paşa Adaları ve Musul’u İngilizlere peşkeş çekti.”

Gerçek: Adalar 1923’te zaten Türk elinde değildi. Musul konusunda ise Türk heyeti aylarca direnmiş, ancak yeni bir savaşı göze alacak askerî ve ekonomik gücün bulunmayışı, Şeyh Sait İsyanı gibi iç dinamikler ve İngiltere’nin süper güç konumu nedeniyle diplomaside sınır noktaya gelinmiştir. Mesele “peşkeş çekmek” değil, eldeki imkânlarla devletin varlığını koruma rasyonalitesidir.

İddia 3: “Osmanlı’nın mirası reddedildi, hilafet Lozan’da kurban edildi.”

Gerçek: İngiliz arşivleri ve Lozan tutanakları incelendiğinde, İtilaf Devletleri’nin önceliğinin stratejik sınırlar ve ekonomik çıkarlar (kapitülasyonlar, borçlar) olduğu görülür. Hilafetin kaldırılması veya devrimler, Türkiye’nin kendi ulus-devletleşme sürecinin bağımsız kararlarıdır; Lozan’ın bir diktesi değildir.

4. Bugün İçin Lozan Ne Anlama Geliyor?

Lozan’ı sadece 1923’ün bir antlaşması olarak görmek büyük bir basiretsizliktir.

1. Dünya Savaşı sonrasında imzalanan Versay (Almanya), Trianon (Macaristan) veya Sevr gibi antlaşmaların tamamı çökmüş, II. Dünya Savaşı’na sebep olmuş ya da tarihin çöplüğüne atılmıştır. Lozan ise hâlâ yürürlükte olan tek I. Dünya Savaşı antlaşmasıdır.

Bugün Doğu Akdeniz’de, Ege’de veya Yedi Düvel ile yaşanan diplomasi krizlerinde Türkiye’nin dayandığı meşru zemin hâlâ Lozan Antlaşması’dır. Yunanistan’ın Ege adalarını silahlandırma ihlallerine karşı Türkiye’nin uluslararası hukukta sunduğu en güçlü delil, Lozan’ın getirdiği “silahsızlandırılmış statü” şartıdır.

Son Söz

Lozan ne masa başında yapılmış mucizevi bir “Kızıl Elma” zaferidir, ne de Türkiye’yi prangaya vuran bir “hezimet”.

Lozan; can çekişen bir imparatorluğun küllerinden, her türlü imkânsızlığa rağmen bağımsız, egemen, sınırları belli ve diplomasisi tescilli modern bir devlet çıkarma sanatıdır.

Tarihi dedikodular ve kulaktan dolma kehanetler üzerinden değil; haritalar, belgeler ve jeopolitik gerçekler üzerinden okuduğumuzda göreceğimiz tek bir şey vardır: Lozan, bu topraklarda başı dik yaşamanın hukuki belgesidir.