Kazan Hanlığı

Kazan Tatarlarının köklü tarihini ve İdil-Ural coğrafyasındaki kültürel miraslarını ele alan metin, Kazan Hanlığı’nın kuruluşundan çöküşüne kadar geçen süreci detaylı bir şekilde incelemektedir. Altın Ordu Devleti’nin mirasçısı olan bu son bağımsız Türk hanlığı, Uluğ Muhammed Han döneminde güçlenmiş ve Rus devletine karşı önemli askerî başarılar elde etmiştir. Bununla birlikte, iç karışıklıklar, taht kavgaları ve Moskova’nın sürekli saldırıları zamanla hanlığı zayıflatmıştır. Özellikle iç politikadaki anlaşmazlıklar ve Rus yanlısı politikalar, hanlığın bütünlüğünü bozarak 1552 yılında çöküşüne zemin hazırlamıştır. Süyümbike gibi önemli liderlerin kahramanca direnişine rağmen Kazan Hanlığı’nın işgal edilmesi, Tatar halkı için uzun süreli bir esaret dönemi başlatmıştır.

 

Kazan Tatarları, köklü bir geçmişe ve zengin bir kültüre sahip bir millettir. Tarihçilerin fikrine göre, Kazan Tatarlarının kökeni Hun İmparatoru Atilla’ya (400–453) dayanmaktadır. Hun hükümdarı Atilla adının etimolojisi, Türk-Tatar Onomastiğinin babası olarak nitelendirilen Prof. Dr. G. Sattarov’a (1932–2020) göre “İdilli, İdil kişisi, yani İdil boyunda dünyaya gelen (Atili › İtilli › İdilli) anlamına gelmektedir.” (Sattarov 1989: 112). Atilla adı ile ilgili Ukraynalı Türkolog O.Pritsak’ın (1919–2006) görüşü de dikkate değer: “O.Pritsak da Hunların efsanevi lideri Atilla’nın adı eski Altay kökenli *as “büyük” + *til *tal “büyük nehir”, deniz”, “sel”, “su baskını” kelimelerinden türemiş Atiila, Atel, İdel akarsu adına gelmektedir düşüncesini savunmuştur.” (Sattarov 1992: 17)[1]. Bu bağlamda ünlü Tatar yazarı ve halkbilimci Nekıy İsenbet’in (1900–1992) hazırlamış olduğu “Tatar Dilinin Deyimleri Sözlüğü’nde İdil sözcüğünü şöyle açıklanmıştır: “1.İdil Nehri ve bu nehre dökülen büyük nehir boylarında eski Hun Türkleri, sonra Hazar-Bulgarlar, onlardan sonra Bulgar-Kıpçak ve Kazan memleketleri hayat sürmüş ve at binen erkekler tarafından idare edilen devlet sınırları, demektir.”(R. Kurban 2014: 18).

İdil-Ural bütün tarih boyunca Türklüğe mal olmuş topraklardır. VI. yüzyılda Kubrat Han (580–642) tarafından kurulan Büyük Bulgar Devleti, VIII. yüzyıldan X. yüzyıla kadar hüküm süren Hazar Kağanlığı, X.-XII. yüzyıllar arasında İdil boyunda kurulan İdil Boyu Bulgar Devleti ve 1223 yılından 1481 yılına kadar büyük topraklara hâkim olan ve 200 yıldan fazla hüküm süren Altın Ordu Devleti Kazan Tatar tarihinin bir parçasıdır. Tarihçi İklil Kurban bugünkü Kazan Tatarlarının kimliğini şu şekilde açıklamıştır: “Bugünkü Tatarlar, Hunların, Bulgarların, Kıpçakların, Eski Tatarların ve İdil boyu coğrafyasının eski kavmi olan Fin-Ugor’un karışıp gelişmesinin ürünüdür.” (Kurban 2014: 201). Türk Dünyası’nı bünyesinde barındıran Altın Ordu’nun çöküşü ile birlikte Kazan Hanlığı, Astrahan Hanlığı, Sibirya Hanlığı, Nogay Hanlığı, Kırım Hanlığı gibi küçük hanlıklar ortaya çıkmıştır.

Kazan Tatarlarının kurduğu son bağımsız devleti olan Kazan Hanlığı’nın kurucusu ve kuruluş tarihi ile ilgili çeşitli fikirler bulunmaktadır. Bazı tarihçilere göre, Kazan Hanlığı 1436–1437 yıllarında Uluğ Muhammed Han tarafından kurulmuş, bazılarına göre Uluğ Muhammed Han’ın oğlu Mahmut Han tarafından 1445 yılında kurulmuş, bazılarına göre ise Kazan eski Bulgar emirlerinin idaresinde olup, 1436–1445 yıllarında sadece hanedanın değişmesi ile ortaya çıkmıştır. “Kazan Hanlığı, Altın Orda Devleti’nin devamı, Bulgar Devleti’nin varisidir. Uluğ Muhammed Han (?-1446), Cengiz Han’ın oğlu Cuci soyundan Tuka-Timur koluna mensup olan İçkili Hasan’ın oğludur. Uluğ Muhammed Han, Kazan Hanlığı’na geldiği sırada Saray tahtına Timur Kutluk’un torunu Muhammed geçmiştir. İşte bu iki Muhammed’i birbirinden ayırmak için, Kazan Hanı’na Uluğ (ulu, büyük), Saray Hanı’na ise Keçe (Küçük) denmiştir.” (Kurban 2014: 83). 

Kazan Hanlığı tarihi genelde 4 devir şeklinde incelenmektedir:

  1. Kazan Hanlığı’nın kudretli devri (1438–1487)
  2. Kazan Hanlığı’nın Rus himayesi altındaki devir (1487–1521)
  3. Millî uyanış devri (1521–1550)
  4. Kazan Hanlığı’nın çöküşü (1551–1556)

Uluğ Muhammed Han, büyük bir devlet adamı, aynı zamanda usta bir kumandandır. 7 Temmuz 1445 tarihinde Suzdal şehri yakınlarındaki Rus-Tatar savaşında Uluğ Muhammed Han’ın Rus kuvvetlerini yenerek Knyaz II.Vasiliy’i esir alması Kazan Hanı’nın büyük bir başarısıdır. Esir düşen II.Vasiliy, Uluğ Muhammed Han’ın tüm isteklerini kabul ederek anlaşma imzalamıştır. Bu anlaşmaya göre, Ruslar Kazan Hanlığı’na 200 bin Ruble gibi büyük bir miktar para ödemek zorunda kalmıştır. Knyaz II.Vasiliy, bir müddet sonra serbest bırakılmış ve çok sayıda Kazan Bey’i ile birlikte Moskova’ya dönmüştür. II.Vasiliy, Kazan Beylerini yüksek memuriyetlere atamıştır. Ayrıca, Oka Boyunda Mişerlerin yoğun olduğu bölgeyi Uluğ Muhammed Han’ın oğlu Kasım’a vermek zorunda kalmıştır. Böylece Moskova’nın yanı başında yeni bir Tatar Hanlığı-Kasım Hanlığı kurulmuştur. Kasım Hanlığı’nın kurulması her ne kadar bir başarı gibi görünse de Kazan Hanlığı’nın bütünlüğünün bozulmasının bir işaretidir. Uluğ Muhammet Han’ın tarihteki önemini Akdes Nimet Kurat şöyle ifade etmiştir: “Uluğ Muhammed, yalnız İdil boyunun değil umumiyetle Türk tarihinin mühim simalarından biridir. XV. yüzyıl başı, daha doğrusu ilk çeyreğinde Altın Ordu’da hâkim olan anarşiye nihayet vermeye muvaffak oldu. Sonraları Kazan Hanlığı’nı kurmakla Orta İdil boyundaki her itibarla kuvvetlenmesine hizmet ettiği gibi, Orta İdil’deki Türk illerini Rus istilâsına karşı duracak bir düzene kavuşturdu. Uluğ Muhammed Han’ın Türk tarihindeki rolü bilhassa bu bakımdan mühimdir.” (Kurat 2019: 158–159).

Kazan Hanlığı

Bir asırdan aşkın zaman içerisinde Kazan Hanlığı’nın yönetim sorumluluğunu üstelenen 20 han tarihi varlık alanına çıkmıştır:

  1. Uluğ Muhammed Han, 1437/1438–1446 (Saraylı).
  2. Mahmud, 1446–1462 (Saraylı), Uluğ Muhammed’in oğlu. (16 yıl)
  3. Halil, 1462–1467 (Saraylı), Mahmud’un oğlu. (5 yıl)
  4. İbrahim, 1467–1479 (Saraylı), Mahmud’un oğlu. (13 yıl)
  5. Ali (İlham), 1479–1487 (Saraylı), İbrahim’in oğlu. (8 yıl)
  6. Muhammed Emin, 1487–1495 (Saraylı), İbrahim’in oğlu. (8 yıl)
  7. Mamuk, 1495–1496 (Sibiryalı), İbak’ın oğlu. (1 yıl)
  8. Abdüllatif, 1496–1502 (Saraylı), İbrahim’in oğlu. (6 yıl)
  9. Muhammed Emin, 1502–1518 (Saraylı), İbrahim’in oğlu. (16 yıl)
  10. Şah Ali, 1519–1521 (Kasımlı), Şeyh Evliyar’ın oğlu. (2 yıl)
  11. Sahib Giray[2], 1521–1524 (Kırımlı), Mengli Giray’ın oğlu. (3 yıl)
  12. Safa Giray, 1524–1531 (Kırımlı), Fatih’in oğlu. (7 yıl)
  13. Can Ali, 1531–1533 (Kasımlı), Şeyh Evliyar’ın oğlu. (2 yıl)
  14. Safa Giray, 1533–1546 (Kırımlı), Fatih’in oğlu. (13 yıl)
  15. Şah Ali, 1546 (bir ay) (Kasımlı), Şeyh Evliyar’ın oğlu. (1 ay)
  16. Safa Giray, 1546–1549 (Kırımlı), Fatih’in oğlu. (3 yıl)
  17. Ötemiş Giray, 1549–1551 (Kırımlı), Safa Giray’ın oğlu. (2 yıl)
  18. Şah Ali, 1551–1552 (Kasımlı), Şeyh Evliyar’ın oğlu. (1 yıl)
  19. Yadker, 1552 (Astrahanlı), Muhammed Kasım’ın oğlu.
  20. Ali Ekrem, 1553-1556’da Yusuf’un oğlu (Kazan işgal edildikten sonra, üç yıl Çalım Kalesinde hanlık yapmıştır).

Yukarıda görüldüğü üzere Kazan Hanlığı’nın hüküm sürdüğü yüz yılı aşkın bir süreç içerisinde tahta 19 tane hanın gelmesi, onların bir kısmının Rus yanlısı olması hiçbir şekilde Kazan Hanlığı ve Kazan Tatarları yararına olmamış, aksine Hanlığın güçsüz ve savunmasız hale gelmesine akabinde çöküşüne neden olmuştur. Bir de bunun dışında Rusların durmaksızın Kazan Hanlığı’na saldırması, “sürekli savaş” durumu Kazan Hanlığı’nın çöküş nedenlerinden birisidir. “1460–1552 yılları arasında Ruslar Kazan’a 25 defa saldırmış, bunun karşında Tatarlar Ruslara 8 defa saldırmıştır. Tatarların bu saldırısı Moskova’ya değil de Kazan Hanlığı sınırlarındaki Rus kalelerine yönelik olmuştur.” (Kurban 2014: 85).

1462 yılında Moskova tahtına yayılma siyasetini benimseyen III. İvan’ın geçmesi ile birlikte Moskova-Kazan münasebetlerinde değişikliğe neden olmuştur. Kazan’da han oğulları arasında yaşanan taht kavgasını fırsat bilen III. İvan Kazan’a karşı tecavüze geçmiştir. 1469 yılında Moskova Kazan Hanlığı’na karşı ilk büyük seferini düzenlemiştir. Rus askerleri Kazan’ı kuşatmıştır. Ancak hava koşullarının kötüleşmesi ve Kazanlıların şiddetle karşı koyması yüzünden Ruslar çekilmek zorunda kalmıştır. Sefer sonrasında Kazan-Moskova arasında bir barış anlaşması imzalanmıştır. Anlaşma gereği, Kazan bütün Rus esirleri salıvermiştir. Kazan Hanlığı ile Moskova arasındaki barış 1478 yılına kadar 8 yıl sürmüştür. 1478 yılındaki Rus seferi, Rusların aleyhinde sonuçlanmıştır. Her ne kadar Rus tarihçiler bu yenilgiyi “fırtına ve yağmur yüzünden” geri dönmek zorunda kaldılar diye anlatsa da aslında Rus askerleri Kazanlıların şiddetli savunmasına maruz kalarak çekilmiştir. Rus saldırılarına karşı Kazan Hanlığı’nı savunmasını sağlayan İbrahim Han’ın 1479 yılındaki ölümü hanlık için büyük bir talihsizlik olmuştur. İbrahim Han’ın oğulları Muhammed-Emin ile Ali arasında taht kavgası patlak vermiştir. Rus yanlıları Muhammed-Emin’in, Nogaylılar ise Ali’nin tahta gelmesini istemiştir. Muhammed-Emin 4 defa Kazan Hanlığı tahtına çıkmıştır. Kardeşler arasındaki bu kavga Moskova’nın işine yaramıştır. Ali Han’ın hâkimiyetinden memnun kalmayan III. İvan 1487 yılında Kazan’a sefer düzenlemiştir. Kazan Hanlığı kuşatılmış ve ilk kez işgal edilmiştir. 9 Temmuz 1487 tarihinde Kazan’a ilk defa Rus askerleri girmiştir. Böylelikle Kazan Hanlığı’nın kudretli devri sona ermiş ve Rus himayesi altındaki devri başlanmıştır. III. İvan bu başarısından dolayı “Bulgar Beyi” lakabını almıştır. Muhammed-Emin 3.kez Kazan Hanlığı tahtına çıktığında Moskova şu şartları ileri sürmüştür: “1)Kazanlılar Rusya’ya karşı harp etmeyecekler; 2)Moskova Knyazı’nın muvafakatini almaksızın kendilerine han seçmeyecekler; 3)Kazan Hanlığı’nda Rusların menfaatleri korunacaktır.” (Kurat 2019: 165). 1487 yılında başlayan Rus himayesi altındaki dönem 1521 yılına kadar devam etmiş. Muhammed Emin Han’ın hüküm sürdüğü 1512 yılında Kazan-Moskova arasında “ebedi barış” akdedilmiştir.

1521 yılında Sahib Giray’ın Kazan Hanlığı tahtına çıkması ile birlikte 1550 yılına kadar sürecek olan millî uyanış devri başlamıştır. Sahib Giray’ın han olmasıyla birlikte Kazan Hanlığı, Kırım Hanlığı ve Osmanlı Devleti ile daha iyi ilişkiler içine girmiştir. Sahib Giray’dan sonra tahta Safa Giray oturmuştur. Ancak Kazan’da Rus yanlısı olan yüksek tabaka Kırım’dan gelen hanlardan hoşlanmamış ve Safa Giray’a karşı ayaklanma başlatılmıştır. Han ailesiyle birlikte kaynatası olan Nogay Hanı Mamay’ın yanına kaçmıştır. Ruslar, Kazan tahtına Şah Ali’yi oturtmak istemiş, ancak Kazanlılar Şah Ali’yi sevmedikleri için Can Ali’nin tahta geçmesini kararlaştırmışlardır. Henüz 15 yaşında olan Can Ali 29 Haziran 1531 tarihinde Kazan Hanlığı tahtına oturmuştur. “Genç olan han devleti tek başına yönetememiştir. Yönetim hükümetin elinde olmuş, hükümetin başında ise saltanat vekili olan han kızı Gevherşad bulunmuştur.” (Hudyakov 2020: 99). 1533 yılında Can Ali Han, Nogay Han’ı Yusuf’un kızı Süyümbike (1519–1557) ile evlenmiştir. Süyümbike, Kazan Tatar tarihinde önemli bir yeri olan şahsiyettir. Dillere destan güzelliğiyle etrafa nam salan Süyümbike, asaleti, zekâsı ile de Kazan Hanlığı’nın en sevilen, en sayılan ve en cesur kadını olmuştur. Zengin, fakir ayırt etmeden herkese eşit davranan Süyümbike, o gün bugündür Kazan Tatar Türklerinin kalbindedir. Süyümbike’nin Can Ali ile olan evliliği uzun sürmemiş, 25 Eylül 1535 tarihinde Can Ali Han kendi halkı tarafından öldürülmüştür. Can Ali’nin ölüm haberini alan Safa Giray Kazan’a geri dönmüş, Kazan Hanlığı tahtına ikinci kez oturmuş ve dul kalan Süyümbike ile evlenmiştir. Safa Giray Han, Ocak 1536’da Nijniy Novgorod’a, 1536’nın yaz aylarında Kostroma’ya ve 1537, 1540 yılının Aralık aylarında Murom şehirlerine baskın düzenlemiştir. Bu baskınlarda Rusları mağlup eden Kazanlılar çok sayıda ganimet ve esir elde etmiştir. Tüm bunlara rağmen Kazan’da her zaman olagelen Kırım hanlarını yabancı gören ve sevmeyenlerin sayısı az olmamıştır. Bunun sonucunda, 1546 yılının başlarında Kazan’da Safa Giray Han’a karşı ayaklanma patlak vermiştir. Safa Giray Han, hanlığı terk etmek zorunda kalmıştır. Nogay Hanlığı’nın başkenti Saraycık’a giden Safa Giray Kırım ve Nogay Ordularının desteğiyle 1546 yılının Temmuz ayında Kazan’a gelerek üçüncü kez Kazan Hanlığı tahtına oturmuştur. Ancak çok zaman geçmeden 1549 yılının Mart’ında Safa Giray Han aniden ölmüştür. Safa Giray’ın ölümünden sonra Ötemiş Giray (1546–1566) han ilan edilmiştir. Ancak Ötemiş henüz 3 yaşında olduğundan devlet işlerine Süyümbike bakmıştır. Süyümbike, ülke ile idare eden ve Ruslara karşı savaşları bizzat yöneten ilk Türk kadınlardan birisidir. Günbegün artan Rus baskısı Süyümbike’yi endişelendirmiş ve o Kırım’dan yardım istemiştir. Ancak istenilen destek gelmemiştir. Ruslar Kazan’a aralıksız saldırı düzenlemiş ve 16 Mayıs 1551 tarihinde Kazan bir kez daha Rus askerleri tarafından abluka altına alınmıştır. Kazan’ın iç vaziyeti karışıktır: Kırım mirzaları ile Kazan mirzaları arasında anlaşmazlık artmıştır. Kazan mirzaları Ruslarla barış, Kırım mirzaları ise savaş istemektedir. Kazanlılar çoğunlukta olduğundan Ruslarla barış anlaşması yapmak için IV. İvan’a elçi gönderilmiştir. IV. İvan barış anlaşmasını kabul etmiş karşılığında 3 şart ileri sürmüştür:

  1. Rus vatandaşlığını kabul eden Çirmeş, Mordva ve Çuvaşların toprağı Moskova mülkü sayılacak;
  2. Rus esirlerinin tamamı salıverilecek;
  3. Süyümbike, oğlu Ötemiş Giray ve taraftarları esir olarak Moskova’ya gönderilecek.

Kazanlılar bu şartları koşulsuz kabul etmiş ve 11 Ağustos 1551’de Süyümbike oğlu Ötemiş Giray’la Ruslara esir verilmiştir. Ancak Moskova ile Kazan arasındaki barış anlaşması kısa soluklu olmuş 1552 yılının 2 Ekim tarihinde Kazan Hanlığı işgal edilmiş ve Kazan Tatarlarının son bağımsız devleti olan 115 yıllık hanlık çökmüştür. Bu çöküşü Rus tarihçi M. Hudyakov[3] “Esir düşen Kazan sakinlerinin tüyler ürpertici katliamı, Rus tarihinin en karanlık sayfalarından biridir” demiştir. (Hudyakov 2020: 164) Kazan Hanlığı sakinlerinin Ruslara karşı duruşu Akdes Nimet Kurat tarafından şöyle kaleme alınmıştır: “Kazan şehrinin müdafaası münasebetiyle Kazan Türklerinin gösterdikleri kahramanlık Türk tarihinin en şanlı sahifelerinin birini teşkil etmektedir. Bu kahramanca müdafaa, Kazan’da yalnız dışarıdan gelen Nogaylar ve Türkistan’dan gelen bir miktar gaziler ile az sayıda Kırımlıların değil, bilhassa Kazan ahalisinin mücadeleye katıldığının ve son nefesine kadar savaşmış olduğunun en açık bir misalini teşkil etmektedir. Diğer yandan Ruslar tarafından Kazan’da işlenen cinayetler, Moskofların eline geçen yerlerde, Türklere karşı yapılan arkası kesilmeyen takibat ve zulmün tipik misallerinden birisi mahiyetindedir.” (Kurat 2019: 189).

2 Ekim 1552 tarihi Kazan Tatarları için kaygı günüdür. Kazan Hanlığı’nın Ruslar tarafından işgal edilmesi, Kazan Tatarlarının acımasızca katledilmesi, şehrin yağmalanması, tarihi değerlerin yakılıp yıkılması aynı zamanda Kazan Tatarlarının esaretinin başlangıcının tarihidir. Tarih sayfasına şehitlerin kanı, dul ve yetimlerin gözyaşı ile yazılan bu olay hafızlardan asla silinmemelidir. Kazan Hanlığı’nın çöküşü aynı zamanda Çarlık Rusya’sının Türk ülkelerine 333 yıllık yayılma ve işgal sürecinin başlanmasının tarihidir. Kazan Tatarları 469 yıldır Rus esareti altında ezilmekte olmalarına rağmen bugün de tüm olumsuzluklara karşın bağımsızlık mücadelesini sürdürmektedir.

 

 

Kaynakça:

 

  1. Hudyakov, Mihail Georgieviç, Kazan Hanlığı Tarihinde Özgü Araştırmalar, Rusçadan Türkçeye aktaran Roza Kurban, İklil Kurban, Haselau 2020.
  2. Kurat, Akdes Nimet, IV-XVIII Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara 2019.
  3. Kurban, İklil, Yaşlı Tarihin Yankısı: Bulgar-Tatar Tarihi ve Medeniyeti, İstanbul 2014.
  4. Kurban, Roza, Biz İdil’den, Ural’dan…, İstanbul 2014.
  5. Sattarov, Gomer, Atamalar Dönyasına Seyehet (Terimler Dünyasına Seyahat), Kazan 1992.
  6. Sattarov, Gomer, İsemeñ Matur, Kemner Kuygan? (Adın Güzel, Kimler Koymuş?), Kazan 1989.

 


[1] Metindeki tüm çevriler tarafımdan yapılmıştır.
[2] Sahib Giray Han, Türkiye Türkçesinde Sahip Giray, Sahip Gerey, Sahibgerey şeklinde de yazılmaktadır.
[3] Rus tarihçi M. Hudyakov (1894-1936), Stalin devri kurbanıdır.

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter

Giriş Yap

Haberiniz ayrıcalıklarından yararlanmak için hemen giriş yapın veya hesap oluşturun, üstelik tamamen ücretsiz!