Dr. Alper Sezener’in kaleme aldığı bu metin, bir zamanlar dünyanın en büyük dördüncü gölü olan Aral Gölü’nün trajik yok oluşunu ve bu ekolojik yıkımın arkasındaki insani hataları ele almaktadır. Sovyet dönemindeki yanlış tarım politikaları sonucu nehir yollarının değiştirilmesiyle gölün kuruması, bölgedeki ekosistemin çöküşüne ve yerel kültürün silinmesine yol açmıştır. Yazar, Moynaq gibi hayalet kasabalara dönüşen yerleşim yerlerini ve kumlar üzerinde paslanan gemileri, insanın doğaya karşı kibrinin ve açgözlülüğünün somut birer kanıtı olarak sunar. Metin, doğanın sadece bir kaynak değil, hassas bir denge olduğunu vurgulayarak okuyucuyu kısa vadeli kazançların uzun vadeli bedelleri üzerine düşünmeye davet eder. Son olarak, Kuzey Aral’daki küçük iyileşme çabalarına değinse de bu felaketin insanlık hafızasında bıraktığı derin ve zehirli izlere dikkat çeker.
Bazı coğrafyalar yalnızca haritalarda kaybolmaz. Önce insanların dilinden, sonra hafızalarından silinirler. Geriye birkaç hüzünlü fotoğraf, dokunaklı anı kalır.
Aral Gölü’nün hikâyesi tam da böyle bir kayboluşun hikâyesidir. Bu, yalnızca kuruyan bir gölün değil;
parçalanan bir ekosistemin, çöken bir kültürün ve kendi yarattığı yıkımla yüzleşemeyen insanın anlatısıdır. Çünkü bazı felaketler bir anda gerçekleşmez;
sessizce büyürler. İnsanlar gündelik hayatlarına devam ederken, dünya yavaş yavaş eksilmeye başlar.
Bugün Aral’ın yerinde büyük ölçüde kum, pas ve kimyasal toz bulunuyor. Oysa bir zamanlar orada balıkçı tekneleri vardı. Limanlar vardı.
Çocuk sesleri, tuzlu suyun denize çalan kokusu ve minik dalgaların gece boyunca kıyıya çarpan ritmi vardı.
Şimdi geriye yalnızca şu soru kaldı: “İnsan doğayı yok ettiğinde sadece bir gölü mü kaybeder, yoksa tümüyle kendi hafızasının bir parçasını mı?”
Bir zamanlar suyun bir hafızası vardı.
Aral Gölü yalnızca bir coğrafya değildi; yaşayan bir organizma, nefes alan devasa bir aynaydı.
Özbekistan ile Kazakistan arasında uzanan bu iç deniz, 20. yüzyılın ortalarına kadar dünyanın dördüncü büyük gölü olarak varlığını sürdürdü.
Suyun yüzeyine ağlar bırakılır, o ağların içinde yalnızca balıklar değil, bir hayat biçimi çırpınırdı.
Sovyet mühendisliği doğayı çözülebilir bir denklem sandı. Ceyhun (Amu Derya) ile Seyhun (Syr Darya) nehirleri, göle ulaşmadan pamuk tarlalarına çevrildi.
Pamuğa “beyaz altın” adı verildi. O altın ise suyu çaldı. Ardından geri dönüşü olmayan bir açgözlülük başladı.
Göl yalnızca küçülmedi, parçalandı. Önce kuzey ve güney olarak ayrıldı, ardından daha da küçük parçalara bölündü.
Kıyı kasabaları arasında en ağır hikâye Moynaq’ta yazıldı. Bir zamanlar denizin kıyısında duran kasaba, bugün çölün ortasında kalmış bir hayalet görünümünde.
Düşünün, Aral eski gücündeyken limanı vardı. Balıkçı tekneleri sabah erkenden açılır, akşam dönüşlerinde kasaba balık ve tuz kokusuyla dolardı.
Çocuklar iskelelerde koşar, kadınlar ağ tamir ederdi. Bütün bunların ardında görünmez bir ekonomi, köklü bir kültür ve ortak bir kimlik yaşardı.
Üstelik, Moynaq’ta Sovyetler Birliği’nin en büyük balık işleme tesislerinden biri çalışıyordu.
Konserve fabrikaları gece gündüz üretim yapar, Aral’ın balıkları Sovyet coğrafyasının dört bir yanına dağılırdı. Su çekilince balıklar kayboldu. Fabrikalar sustu.
Makinelerin dili pasa dönüştü.
Bugün Moynaq’ta gemiler kumların üzerinde yatıyor. Bir mezarlığı andırıyorlar. Ölü olan ise gemiler değil, onları taşıyan suyun hatırası.
Rüzgâr hâlâ esiyor. Bu kez tuzla birlikte kimyasal tozlar taşıyor. Kuruyan göl tabanı zehirli bir kabuğa dönüştü.
O toz yalnızca toprağı değil, insan bedenini de aşındırdı. Solunum hastalıkları arttı, kanser vakaları çoğaldı. İnsanların büyük kısmı göç etti.
Geride kalanlar geçmişin hayaletleriyle yaşamayı öğrendi.
Bir zamanlar balıkçılık yapan yaşlı bir adam düşünün. Denizi hiç görmemiş bir çocuğa “Bir zamanlar burada su vardı,” diyor.
Çocuk inanmakta zorlanıyor. Çünkü onun dünyasında deniz yalnızca bir masal.
Aral, henüz tamamen yok olmadı. Parçalarından bazıları yaşamayı sürdürüyor. Kazakistan tarafındaki Kuzey Aral Gölü kısmen kurtarıldı.
Küçük bir baraj sayesinde su tutuldu, balıklar geri dönmeye başladı.
Yine de bu çaba, kırılmış bir aynanın tek parçasını onarmaya benziyor.
Geriye kalan alanların çoğu artık çöl.
Aral Gölü, yalnızca bir çevresel felaket örneği değil; insanın kendisine kurduğu tuzağın en acımasız kanıtıdır.
Üstelik bu tuzak, çoğu zaman iyi niyetli planların içinden doğmuştur.
İlk gerçek şudur: “Doğa bir kaynak değil, hassas bir dengedir.”
Ceyhun ile Seyhun nehirlerini yalnızca “kullanılabilir su” olarak görmek, yaşayan bir organizmanın damarlarını kesmek gibiydi.
İnsan sadece parçayı gördü, bütünü unuttu. Her müdahale, görünmeyen başka bir şeyi eksiltti.
Kuruyan göl, yıllar önce yapılan yanlış bir hesabın kaçınılmaz sonucuydu.
İkinci gerçek: “Kısa vadeli kazanç, uzun vadeli yıkımı gizler.”
Pamuk üretimi arttı, “beyaz altın” bolluğu yaşandı. Fakat o bolluk toprağı, havayı ve insanı yavaş yavaş zehirledi.
Kurulan sistem, kendi çöküşünü baştan içinde taşıyordu. İnsan bazen kazanırken neyi kaybettiğini fark etmez; çünkü kayıp sessizce, derinden ilerler.
Üçüncü gerçek: Bir coğrafya yok olduğunda kültür de çözülür.
Moynaq artık haritada bir nokta olmanın ötesinde, parçalanmış bir hafızanın adıdır. Balıkçılık yalnızca bir meslek değildi;
bir yaşam biçimi, bir kimlikti. Göl çekildikçe insanlar işlerini değil, varoluşlarını kaybetti.
Doğayla kurulan ilişkinin ekonomik değil, varoluşsal olduğu böyle anlarda anlaşılır.
Dördüncü gerçek: “Felaketler bir anda gerçekleşmez.”
Aral bir gecede kurumadı. Her yıl biraz daha küçüldü, biraz daha çekildi. İnsan ise bu yavaş yıkıma alışarak körleşti.
En büyük tehlike tam da burada başlar. İnsan alıştıkça müdahale ve mücadele etmeyi bırakır.
En karanlık gerçek ise şudur: “İnsan, kendi yarattığı yıkımı estetik bir nesneye dönüştürebilir.”
Bugün hayalet gemiler fotoğraflanıyor; paslı gövdeler görsel bir romantizmin, melankolik bir estetiğin parçası haline geliyor.
Oysa her biri aynı itirafı haykırıyor: “Bunu, insan yaptı!”
Yine de hikâye bütünüyle karanlık değil.
Kuzey Aral’da suyun yavaş yavaş geri dönmesi umut verici görünüyor. İnsan eliyle açılan yaranın küçük bir kısmı onarılmaya çalışılıyor.
Fakat doğanın tahribi, sanıldığı kadar kolay geri çevrilebilen bir şey değil. Bazı yıkımlar yalnızca toprağı değil, zamanın kendisini de zehirliyor.
Aral Gölü bugün insanlığa rahatsız edici bir gerçeği hatırlatıyor: “Doğaya vurulan her darbe, aslında insanın kendi geleceğine indirdiği bir darbedir.”
İnsan kendisini doğadan ayrı, onun üstünde ve ona hükmetmeye yazgılı gördüğü sürece aynı hikâye farklı coğrafyalarda yeniden yaşanacak.
Kuruyan nehirler, zehirlenen topraklar, yok olan türler ve yaşanamaz hale gelen şehirler yalnızca çevresel sorunlar değil;
yaklaşan bir uygarlık krizinin belirtileri.
Çünkü doğa insan olmadan varlığını sürdürebilir.
İnsan ise doğa olmadan yalnızca kendi yıkımını inşa eder.
Aral’ın kıyısında paslanarak çürüyen gemiler bu yüzden yalnızca terk edilmiş metal yığınları değil.
Her biri geleceğe bırakılmış sessiz bir uyarı gibi duruyor.
Unutmayalım: “İnsan, açgözlülüğünü ilerleme sandığında geriye çoğu zaman çöl kalır.”
Üstüne düşünelim.
***
Bu arada, Aral Gölü’nün hikâyesini daha yakından hissetmek isteyenler için, yönetmenliğini Katerina Suvorova’nın yaptığı Sea Tomorrow (2016) oldukça sarsıcı bir belgesel.
Film, kuruyan bir denizin ardından geriye kalan sessizliği, hafızayı ve insan yüzlerini izleyicinin zihnine kazıyor.
Tavsiye niteliğindedir.
İyi Pazarlar…
