Doç. Dr. Aytən Əhmədova tarafından kaleme alınan bu çalışma, yazar Ali Veliyev’in eserlerinde geçen yer adlarını dil bilimsel ve tarihi açılardan incelemektedir. Metin, özellikle Zengezur ve Karabağ bölgelerindeki köy, nehir ve dağ isimlerinin kökenlerini, Türk boylarıyla olan bağlarını ve bu adların zaman içindeki değişimlerini açıklamaktadır. Şarki Zengezur ekonomik bölgesinin güncel durumuna değinilirken, yazarın “Budağın Hatıraları” adlı eserinden yola çıkılarak birçok onomastik birimin analizi yapılmaktadır. İncelenen bu coğrafi terimlerin kadim Türk etnonimlerine dayanması, bölgenin tarihi mirasını ve Azerbaycan kültüründeki yerini vurgulamaktadır. Kaynak, bu adlandırmaların tesadüfi olmadığını ve halkın yaşamıyla doğrudan ilişkili bir toplumsal belleği yansıttığını ortaya koymaktadır. Sonuç olarak makale, incelenen tüm yer isimlerinin Batı Azerbaycan coğrafyasının ayrılmaz bir parçası olduğunu bilimsel verilerle desteklemektedir.
Anahtar kelimeler: Batı Azerbaycan, Zengezur, Karabağ, onomastik birimler, araştırma
Giriş. Azerbaycan edebiyatının seçkin simalarından biri de Ali Veliyev‘dir. Onun eserlerinin dilinin zenginliği, akıcılığı, halk konuşmasından beslenen tatlı sadeliği ve aynı zamanda şahsiyetinden doğan samimiyeti, Ali Veliyev’i döneminin en çok basılan, okunan ve sevilen yazarlarından biri yapmıştır. Sanatçı, kendisini halkın kaderine sıkı sıkıya bağlamıştır. Ondan söz açıldığında herkes bir ağızdan: “Ali Veliyev halk hayatını, köyü çok iyi bilir” der. Bu bilgi onda, çocukluğundan beri emekçi halkla, köylülerle birlikte yaşamasından ötürü mücadele ve gelişim yolunda oluşmuş ve giderek zenginleşmiştir.
Onun eserlerindeki olaylar Zengezur, Kubatlı, Zengilan, Cebrail, Ağdam, Şuşa ve diğer arazilerimizde cereyan eder. Sanatçının eserlerinde Zengezur ve Karabağ’ın köy, oba ve yurt yerlerine rastlanır.
Yüz ölçümü 7448 olan yeni kurulmuş Şarki Zengezur ekonomik bölgesine Cebrail, Kelbecer, Laçın, Kubatlı ve Zengilan arazileri dahildir. Şarki Zengezur bölgesi, 7 Temmuz 2021 tarihinde Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in “Azerbaycan Cumhuriyeti’nde ekonomik bölgelerin yeni bölünmesi hakkında” fermanına istinaden kurulmuştur.
Onomastik birimlerin analizi. Ali Veliyev’in eserleri Şarki Zengezur ve Karabağ toponimleri ile zəngindir. Sanatçının eserlerinde kullanılan yer adlarından biri de Arpa Tepesi‘dir. Eserde şöyle gösterilmektedir: “Terekeme arandan dağa göçüp bitirene kadar (bu en az yirmi gün sürüyordu) benim otlağım Karagüney, Karılar Ölen, Çatal Kaha’nın üstü, Arpa Tepesi’nin dibi olurdu” [3, 19]. Arpa Tepesi iki kelimenin birleşmesinden oluşmuştur: Arpa hidronimi çay adı, tepe ise yüksek yer, küçük dağ, dağdan küçük olan yükselti demektir.
Bu onomastik birim Azerbaycan toponimisinde pek çok varyantta kullanılmıştır: Arpaçay, Arpadere, Arpadüzü, Arpagesik, Arpabulak vb. Arpaçay; Ermenistan ve Azerbaycan’ın Şerur bölgesi arazisinden akan bir çaydır. Yazılı kaynaklarda Arpaçay adına XII. yüzyıldan itibaren rastlanır. XVI. yüzyıla ait kaynaklarda da Arpaçay hidronimi hakkında bilgi verilmektedir. Arpadere, Ordubad bölgesi arazisinde bir çaydır. Arpa çay adı ve dere (çay deresi) bileşenlerinden oluşmuştur. Arpadüzü, Karabağ sıra dağlarının eteğinde, Hocavend bölgesinde bir köy adıdır. Arpagesik toponimi ise Hocavend bölgesinin Çaylakkale köyü arazisinde bir yerdir. Toponim; arpa ve gesik (dağın düz, geçit veren yeri) kelimelerinin birleşmesinden oluşmuştur.
Yukarıda adı geçen toponimlerden biri de Karagüney‘dir. Bu toponime Azerbaycan’ın birçok bölgesinde (Ali Bayramlı, Sabirabad vb.) rastlanır. Aynı zamanda Karagüney; Kelbecer bölgesinin Kiliseli ve Zülfügarlı idari toprak biriminde bir köy adıdır. Toponim, “toprak sahası” anlamında kullanılmış olan kara ve güney (doğu, güney, güneşin çok vurduğu yer) bileşenlerinden oluşmuştur. “Doğu istikametinde olan toprak sahası” anlamına gelir.
Örnekte belirtilen onomastik birimlerden biri de Çatal Kaha‘dır. Azerbaycan’da Çatalark, Çataltepe onomastik birimlerine de rastlanır. Çatal (çatallı, boynuz gibi ikiye ayrılan) ve kaha (kayalıkta, dağda doğal veya yapay oyuk, mağara) kelimelerinin birleşmesinden oluşmuştur. Çatal hidronimi Ağdam bölgesi arazisindedir.
Eserden alınan örneğe dikkat edelim: “Köşenden tahıl bitiyor, harman hararetle dövülüyor, tahıl yıkanıp seriliyor, değirmenlik başlıyordu. Erişte kesilip kurutuluyor, Nahçıvan’dan tuzla kayısı, Hekeri ve Bergüşad’dan pirinç ile maş getiriliyor, kış hazırlığı yapılıyordu” [3, 19].
Eserde belirtilen oykonimlerden biri de Hekeri‘dir. Bu arazi, Kubatlı bölgesinin Muradhanlı arazisinde bir köy adıdır. Hekeri nehrinin sahilinde, dağ eteği bir arazidir. Hekeri adı bize kadim kaynaklardan malumdur. Kadim Alban tarihçisi Movses Kalankatlı, Babek Hareketi ile ilgili olarak 831 yılı olaylarından bahsederken Hekeri Kalesi‘nin adını zikretmiştir. Söz konusu kale şimdi Kalacık adıyla bilinmektedir. Belirtmeliyiz ki Hekeri, Kürt dilli bir aşiret adıdır.
Hekeri hidronimi; Laçın, Kubatlı ve Zengilan bölgeleri arazisinde bir nehir adıdır. Hekeri Nehri, Bergüşad Nehri ile birleşerek Aras’a dökülür.
Eserde şöyle denmektedir: “Ben birinci defa Gorus’a para peşinden gidende yaz henüz yeni girmişti. Bizim köşenle Gorus’un arası dağlık, derelik, tepelik yerlerdir. Buraların manzarası çok güzeldir. Derelerden koku yükselir. Tepeler yeşil dona bürünmüş. El yolunun altı, üstü çiçekle bezenmiş” [3, 9].
Eserden alınan örnekte Gorus toponimini görüyoruz. Gorus; eski Elizavetpol (şimdiki Gence) valiliğinin Zengezur kazasında bir köy adıdır. XX. yüzyılın başlarına kadar Azerbaycan’ın toprak birimi sınırlarında olmuş, daha sonra ülkemizden koparılarak şimdiki Ermenistan denilen Cumhuriyet’e verilmiştir. Gorus (qoros, xoros), Türk etnonimi temelinde meydana gelmiş, yapıca basit bir etnotoponimdir.
Bu toponime Şarki Zengezur’da ve Kürdemir’de rastlanır. Aynı zamanda Kazah ve İmişli arazisinde bir dağ adıdır. Kaynakların verdiği bilgilere göre, göçebe aşiretlerden biri olan Goruslar, XVI. yüzyılda Kızılbaş boylarının terkibinde yer almış; Safevi şahları onların bir kısmını Şirvan’a yerleştirdikten sonra çeşitli bölgelere yayılmışlardır. Gorusların adına Gorus Tepesi, Goruskum Dağı vb. oronimlerde de rastlamak mümkündür.
Eserde şöyle kaydedilmektedir: “Zengezur’dan göçmen düşüp Mağavuz Deresi’nde, Hekeri ve Bergüşad nehirlerinde ölüme göğüs geremeyip mahvolan göçmenler çaresiz duruma düştükleri sırada, ‘millet liderleri’ ‘Azerbaycan milletinin saadeti’ hakkında ateşli nutuklar söylüyorlar” [3, 87].
Ali Veliyev’in eserinde rastlanan adlardan biri de Bergüşad‘dır. Bergüşad hem oronim, hem hidronim hem de oykonimdir. Eserde bahsi geçen Bergüşad bir oronimdir; Kubatlı ve Zengilan bölgeleri arazisinde bir sıra dağdır. Aynı zamanda Zengezur silsilesinden ayrılan bir kol olup, Bazar ve Ohçu nehirlerinin su bölümü çizgisini oluşturur.
Bergüşad oronimine coğrafi bir ad olarak ilk kez XV. yüzyılda yaşamış Azerbaycan şairi Bedr Şirvani‘nin eserlerinde rastlanır. Safeviler döneminde Bergüşad, Kızılbaş boylarından sayılmaktaydı. Birkaç bilim insanına göre toponimin birinci bileşeni sayılan Bergü kelimesi, eski Türk menşeli “Barq” boyunun adıdır [4].
Bergüşad oykonimi Ucar (Şirvan düzünde) ve Berde’de kayıt altına alınmıştır. Araştırmacılar bu oykonimi “Bergüşlerin köyü” olarak açıklayarak etnotoponim kabul ederler [1, 92].
Zengezur toponimi. Zengezur mahali; Kapan, Gorus, Karakilise, Mehri, Zengilan, Kubatlı ve Laçın‘ın bir kısmını kapsıyordu. XX. yüzyılın başlarına kadar Zengezur mahaline dahil olan 321 köyün 149’u Azerbaycanlı, 91’i ise Kürt köyüydü. Yapıca birleşik bir toponim olan Zengezur, iki kelimenin birleşmesinden oluşmuştur. Araştırmacılar bunu birkaç varyantta açıklamaktadır: zeng/seng – taş, kaya, duvar, kale duvarı manasına gelir ve Zengi boyunun adından alınmıştır. Toponimin ikinci bileşeni olan “zur/sur” ise Türk dilinde; 1. Dere, yarık 2. Uzun manasında kullanılan car-zar-zur kelimesinin fonetik bir varyantıdır [3, 295]. Zengi boyunun adı ile bağlı olarak Kuzey ve Güney Azerbaycan arazisinde çok sayıda hidronim ve toponim mevcuttur: Zengan (Zencan), Zengilan, Zengibasar, Zengi Çayı (kaynağını Gökçe Gölü’nden alan tek nehir), Zengi (İsmayıllı arazisinde çay), Zengidere (Gobustan bölgesi arazisinde çay), Zengişanlı (Ağdam bölgesinin Karadağlar idari toprak biriminde köy) vb.
Mağavuz, eski Zengezur kazasında bir köy adıdır. Araştırmacılar Mağavuz oykonimini iki şekilde açıklamaktadır: 1. Türk dillerindeki “mağız” kelimesinden gelip orta, merkez manasına gelir; 2. Magov etnonimi ve uz/us (eski Türk dillerinde “başlangıç, kök, nesil” manalarına gelir) bileşenlerinden oluşmuş olup “Magovlar” manasındadır [2, 90].
Eserden alınan örneğe dikkat edelim: “Büyük ablam anneme masal anlatırken duydum ki, Gülügızgiller Minkend’de kalacaklar. Güya babasının burada ahiretliği varmış. Onun evinde kalacak. Biz ise burada durmayıp doğrudan Bakü’ye gideceğiz” [3, 82].
Örnekte Minkend oykonimine rastlanmaktadır. Minkend, Laçın bölgesinde bir köy adıdır. Bu etnooykonim Karabağ yaylasında yer alır. Köy, adını eski Türk dilli boylardan biri olan Ming/Min‘lerden almıştır. VII-VIII. yüzyıllardan itibaren Dokuz Oğuz konfederasyonuna dahil olan Mingler; XII-XIII. yüzyıllarda Kıpçakların, XIII-XIV. yüzyıllarda ise Altın Orda’nın büyük boy birliklerinden biri olmuşlardır. Emir Timur döneminde (XIV. yüzyıl) meydana gelen siyasi olaylarda aktif rol oynayan Mingler, sonraları farklı arazilere yerleşmişlerdir. Azerbaycan’da Minglerin yeni kurdukları yerleşim yerleri, bu bağlamda Minkend onların adıyla adlandırılmıştır. Günümüzde Azerbaycanlıların yaşadığı köy nüfusunun etnik yapısı, belirli tarihi olaylarla bağlantılı olarak birkaç kez değişmiştir. Zengilan bölgesinin Mincivan kasabası, Ordubad şehrinin Mingiz toponimleri de Minglerle ilgilidir [2, 110].
“Babamın inadı tutmuştu. Annemin dediğine bakmadı. Eşeğin birini eniştelerime verdi. Birine ise yorgan döşeğimizi yükledi; Sarıbaba yolu ile Halifeli Deresi’ne indik. Çarığın kenarı topuğumuzu yara ede ede üç günde gelip Ağdam’a girdik” [3, 87]. Eserden alınan kısımda Sarıbaba ve Halifeli onomastik birimlerini görmekteyiz.
Yapıca birleşik olan Sarıbaba oronimi, Karabağ sıra dağlarında bir dağ adıdır. Sarıbaba; Şuşa ile Laçın bölgeleri sınırında, Halifeli (Gargar Çayı’nın sol kolu) ve Bezirgansu (Hekeri Çayı’nın sol kolu) nehirlerinin kaynak kısımlarındadır. Yüksekliği 2297 metre olan dağ, zirvesinde bulunan Sarıbaba pîrinin adı ile adlandırılmıştır. Sarıbaba Dağı arazisinde aynı adı taşıyan pınarlar da mevcuttur.
Halifeli hem hidronim hem de oykonimdir. Halifeli oykonimi, Şuşa şehrinin idari toprak birimine dahil olan bir köy adıdır. Köy, Karabağ sıra dağlarında yer alır. Köyün adı, geçmişte Karabağ’da yaşamış Halifeli boyunun adı ile bağlıdır. Eski adı Milli Halifeli olmuştur. Köken olarak Şahsevenlerden olan Halifeliler, Karabağ hanı Mehdigulu Han’a ait olmuşlar, han İran’a kaçtıktan sonra yerleşik hayata geçmişlerdir.
Halifeli hidronimi Hocalı ve Şuşa bölgeleri arazisindedir. Gargar Çayı’nın sol koludur. Kaynağını Sarıbaba Dağı’nın kuzeydoğusundan alır. Hidronim, adını içinden aktığı Halifeli köyünün adından almaktadır.
Sonuç. Makalede, sanatçının „Budağın Hatıraları„ eserinde kullanılmış olan bir dizi onomastik birim analize tabi tutulmuştur. Bunlardan Arpa Tepesi, Karagüney köyü, Çatal Kaha, Hekeri hidronimi, Bergüşad Nehri, Mağavuz Deresi, Gorus toponimi, Minkend, Sarıbaba ve Halifeli onomastik birimlerinin ilk semantikleri araştırılmıştır.
Bu onomastik birimlerin Batı Azerbaycan arazisi sınırları dahilinde olduğunu kanıtlamaya çalıştık.
Kaynakça
- Azerbaycan Toponimlerinin Ansiklopedik Sözlüğü. İki ciltte. I. Cilt. Bakü, “Şerq-Qerq”, 2007, 304 s.
- Azerbaycan Toponimlerinin Ansiklopedik Sözlüğü. İki ciltte. II. Cilt. Bakü, “Şerq-Qerq”, 2007, 304 s.
- Ali Veliyev “Budağın Hatıraları”, (II. Kitap), “İrfan”, Bakü, 2012, 492 sayfa.
- https://az.wikipedia.org/wiki/B%C9%99rg%C3%BC%C5%9Fad_(Ucar
Onomastic units of Zangazur and Karabakh
(Based on the work of A. Valiyev)
Ahmadova Aytan Arzulla
Associate professor, PhD in Philology
Ganja State University, Ganja
Keyword: Western Azerbaijan, Zangezur, Karabakh, onomastic units, research
Abstract
There have been such artists in history who fought with their pens. One of these fighters was Ali Valiyev. The artist closely connected himself with the fate of the people. When talking about him, everyone says in unison: “Ali Valiyev knows the life of the people and the village very well“. The events in his works take place in Zangezur, Gubadli, Zangilan, Jabrayil, Aghdam, Shusha, and other regions of our country. The artist’s works feature villages, settlements, and homelands of Zangazur and Karabakh.
The article analyzes several onomastic units used in the artist’s work “Budag’s Memoirs“. Of these, the initial semantics of the onomastic units of Arpa Hill, Garaguney village, Chatal kaha, Hakari hydronym, Bargushad river, Magavuz valley, Gorus toponym, Minkand, Saribaba and Khalfali were investigated.
We have tried to prove that these onomastic units are within the borders of Western Azerbaijan.
Ономастические единицы Зангезура и Карабаха
(На основе работы А. Валиева)
Ахмедова Айтан Арзулла
Доцент, доктор филологических наук
Гянджинский государственный университет, Гянджа
Ключевые слова: Западный Азербайджан, Зангезур, Карабах, ономастические единицы, исследование
Аннотация
Были в истории такие художники, которые боролись своим пером. Одним из таких бойцов был Али Валиев. Художник тесно связал себя с судьбой народа. Говоря о нем, все хором говорят: «Али Валиев очень хорошо знает жизнь народа и села». События в его произведениях происходят в Зангезуре, Губадлы, Зангилане, Джебраиле, Агдаме, Шуше и других регионах нашей страны. На картинах художника изображены села, поселки и родные края Зангезура и Карабаха.
Статья анализирует несколько ономастических единиц, использованных в произведении художника «Воспоминания Будага». Из них были исследованы начальные семантики ономастических единиц: Арпа-Тепе, село Карагюней, Чатал-Каха, гидроним Хакари, река Бергюшад, долина Магауз, топоним Горуc, Минкенд, Сарыбаба и Хельфали.
Мы попытались доказать, что эти ономастические единицы находятся в пределах Западного Азербайджана.
