Bir ülkenin geleceğini belirleyen en temel unsurun bilimsel üretim ve nitelikli insan gücü olduğu vurgulanmaktadır. Küresel ölçekte Çin ve Amerika Birleşik Devletleri gibi ülkeler bilimsel yayın ve teknoloji alanında başı çekerken, Türkiye’deki köklü üniversitelerin dünya sıralamalarında ilk 200 içinde yer alamadığı görülmektedir. Türkiye’deki yükseköğretim kurumlarının yalnızca niceliğe odaklanmak yerine özgün araştırmalara ağırlık vermesi gerektiği belirtilmektedir. Akademik kadrolaşmada liyakat yerine kayırmacılığın tercih edilmesi ve özgür düşüncenin zedelenmesi en büyük engeller arasında gösterilmektedir. Eğitimin ve bilimin ihmal edilmesinin telafisi imkânsız kayıplara yol açacağı ifade edilerek, üniversitelerin bilimsel özgürlük temeline oturtulmasının elzem olduğu savunulmaktadır.
Dünya Bilim Üretiyor, Türkiye Neden Geride Kalıyor?
Bir ülkenin geleceğini yalnızca ekonomik gücü, ordusu veya nüfusu belirlemez. Asıl belirleyici olan, ürettiği bilimsel bilgi, geliştirdiği teknoloji ve yetiştirdiği nitelikli insan gücüdür. Bugün dünya bilimsel araştırmalarında Çin ve Amerika Birleşik Devletleri öncülük ederken Türkiye, sahip olduğu üniversitelere ve yetişmiş insan gücüne rağmen bilimsel potansiyelini yeterince değerlendirememektedir.
ABD Ulusal Bilim Vakfının (NSF) 2026 verilerine göre, 2024 yılında dünyada yaklaşık 3,5 milyon bilimsel makale yayımlanmıştır. Bu yayınların yaklaşık yüzde 31’i Çin, yüzde 12’si ABD ve yüzde 7’si Hindistan kaynaklıdır. Yalnızca bu üç ülke, dünya bilimsel yayınlarının yaklaşık yarısını üretmektedir.
Ancak bilimde asıl önemli olan yayımlanan makale sayısı değil, insanlığın bilgi birikimine yapılan yeni ve özgün katkıdır.
Avustralya Stratejik Politika Enstitüsünün (ASPI) 2021-2025 dönemine ilişkin kritik teknoloji araştırmalarında, yüksek atıf alan çalışmaların yaklaşık yüzde 46’sı Çin, yüzde 12,1’i ABD ve yüzde 4,6’sı Hindistan kaynaklıdır. Türkiye’nin aynı teknoloji alanlarındaki toplam yayın payı ise yaklaşık yüzde 1,2 düzeyindedir. Bu oranlar bütün bilim dallarını kapsamamakla birlikte, bilimsel rekabetin ulaştığı boyutu göstermektedir.
Peki, Türkiye’nin köklü üniversiteleri dünya sıralamalarında nerede?
Uluslararası üniversite sıralamaları bu konuda düşündürücü bir tablo ortaya koymaktadır.
QS Dünya Üniversiteleri Sıralaması‘nın 2027 verilerine göre İstanbul Teknik Üniversitesi 279’uncu, Orta Doğu Teknik Üniversitesi 305’inci, Boğaziçi Üniversitesi ise 345’inci sıradadır. Türkiye’nin köklü üniversitelerinden hiçbiri bu sıralamada dünyanın ilk 200 üniversitesi arasında bulunmamaktadır.
Üstelik geçmiş yıllardaki gerilemeler de dikkat çekicidir. ODTÜ, QS sıralamasında 2015 yılında 401-410 aralığındayken 2021 yılında 601-650 aralığına kadar gerilemiştir. İstanbul Teknik Üniversitesi de aynı sıralamada 2021 yılında 751-800 aralığına düşmüştür. Sonraki yıllarda her iki üniversite önemli ölçüde toparlanmıştır. Buna rağmen dünya biliminde ilk sıralarda yer alma hedefi hâlâ uzaktadır.
2026 yılında Dünya Üniversite Sıralamaları Merkezinin (CWUR) değerlendirmesi ise daha çarpıcıdır. Bu sıralamada ODTÜ 736’ncı, Boğaziçi Üniversitesi 785’inci, İstanbul Teknik Üniversitesi 813’üncü sırada yer almıştır. Farklı kuruluşların ölçütleri değişse de bu sonuçlar, üniversitelerimizin uluslararası araştırma gücünü geliştirmesi gerektiğini göstermektedir.
Sorun yalnızca sıralamalardaki yerimiz değil, bilimsel üretim anlayışımızdır.
Üniversitelerimizde akademik başarı çoğu zaman çalışmaların özgünlüğünden çok yayın sayısı ve puanlarla değerlendirilmektedir. Oysa bilim insanının başarısı yalnızca kaç makale yayımladığıyla değil, hangi yeni bilgiyi ortaya koyduğu, hangi sorunu çözdüğü ve bilim dünyasına nasıl bir katkı sağladığıyla ölçülmelidir.
Daha ağır sorun ise liyakat yerine kayırmacılığın, kişisel ilişkilerin ve ideolojik yakınlığın akademik kadrolaşmada etkili olabilmesidir. Bilimsel yeterliliğin geri plana itildiği bir üniversitede özgür düşünce gelişemez. Araştırmacı bilim üretmek yerine yöneticilere yakın durmayı güvence olarak görmeye başladığında üniversite, bilim yuvası olmaktan uzaklaşır.
Burada asıl sorulması gereken soru şudur:
Üniversitelerimiz dünyadaki hangi önemli bilimsel buluşlara öncülük ediyor? Hangi yeni bilgileri üretiyor? Hangi teknolojileri geliştiriyor?
Çünkü üniversite yalnızca diploma veren bir kurum değildir. Üniversite; sorgulayan, araştıran, eleştiren ve insanlığın bilgi birikimine yeni katkılar sağlayan insanların yetiştiği yerdir.
Ekonomide yapılan yanlışlar zaman içinde düzeltilebilir. Siyasi düzen değiştirilebilir, hukuk yeniden yapılandırılabilir. Ancak eğitimde kaybedilen yılların telafisi çok daha güçtür. Yetersiz eğitimle üniversiteden mezun olmuş milyonlarca genci yeniden ilkokuldan başlatamazsınız. Eksik yetişmiş bir kuşağın kaybettiği zamanı geri getiremezsiniz.
Ekonomide para kaybedersiniz, eğitimde insanın geleceğini.
Türkiye’nin daha fazla üniversite binasına, daha fazla diplomaya veya yalnızca daha fazla akademik unvana değil; bilimsel özgürlüğün güvence altına alındığı, liyakatin esas olduğu, özgün araştırmaların desteklendiği üniversitelere ihtiyacı vardır.
Üniversitelerimizin dünya sıralamalarında yükselmesi elbette önemlidir. Ancak asıl hedef sıralamalarda birkaç basamak ilerlemek değil, dünya bilimine yön veren araştırmaların üretildiği kurumlar oluşturmaktır.
Bir ülkenin geleceği yalnızca fabrikalarında, bankalarında veya parlamentosunda değil, sınıflarında ve laboratuvarlarında şekillenir.
Ekonomiyi yeniden kurabilirsiniz. Yıkılan binaları yeniden yapabilirsiniz. Ancak bilimden uzaklaştırılmış, sorgulama ve düşünme yeteneği yeterince geliştirilmemiş kuşakların kaybettiği yılları geri getiremezsiniz.
Türkiye’nin kaybedecek bir kuşağı daha yoktur.
Atsız Burucu (Mehmet Hoca), Camcı Çeşme, İstanbul — 12 Kasım 2026
Kaynaklar
- National Science Foundation (NSF). Science and Engineering Indicators 2026. Dünya bilimsel yayın üretimi ve ülkelerin payları. https://ncses.nsf.gov/indicators
- Australian Strategic Policy Institute (ASPI). Critical Technology Tracker. Kritik teknoloji araştırmalarında yayın ve yüksek atıf göstergeleri. https://techtracker.aspi.org.au/
- QS Quacquarelli Symonds. QS World University Rankings 2027. ODTÜ, Boğaziçi ve İTÜ’nün güncel sıralamaları ile önceki yıllardaki değişimleri. https://www.topuniversities.com/world-university-rankings
- Center for World University Rankings (CWUR). World University Rankings 2026. Türkiye üniversitelerinin dünya sıralamasındaki konumları. https://cwur.org/
- Clarivate. Highly Cited Researchers 2025. Dünyada yüksek atıf alan araştırmacıların ülkelere göre dağılımı. https://clarivate.com/highly-cited-researchers/
