Atsız Burucu’nun kaleme aldığı bu metin, satranç tahtasındaki stratejik deha ile yaşamın karmaşık gerçekleri arasındaki derin uçurumu etkileyici bir dille ele almaktadır. Yazar, oyun sırasında rakibin hamlelerini büyük bir isabetle öngörebilmesine rağmen, insan ilişkilerinde kendi iyi niyetinin kurbanı olduğunu samimiyetle itiraf eder. Metinde, Machiavelli’nin görüşlerine de yer verilerek insanların maskeli doğası ve güven kavramının kırılganlığı üzerine felsefi bir sorgulama yürütülür. Çocukluktaki aidiyet eksikliğinin yetişkinlikte insanlara güvenme ihtiyacına dönüştüğü vurgulanırken, gerçek ustalığın sadece zekâ değil, niyetleri doğru okumak olduğu savunulur. Anlatı, statü farkı ne olursa olsun hayatın sonunda herkesin eşitlendiği gerçeğiyle sarsıcı ve bilgece bir sonuca bağlanır.
Satranç bana çok şey öğretti. Beklemeyi, hesaplamayı, rakibin aklının içine girmeyi… Bir taşın neden oraya sürüldüğünü değil, neden başka yere sürülmediğini de düşünmeyi öğretti. Belki de bu yüzden kendimi kötü bir satranç oyuncusu olarak hiç görmedim. Atak oynarım. Birçok hamleyi önceden sezerim. Rakibimin kurduğu tuzakları çoğu zaman daha kurulurken fark ederim.
Ama insanın en zor rakibi, karşısında oturan değil; aynada duran kişidir.
Kendimle oynadığım satrançta yıllardır aynı açmazın içindeyim. Sorunum, rakibimin hamlesini görememek olmadı. Sorunum, gördüğüm hâlde insanların sandığım kadar kötü olamayacağına inanmaktı. Belki bu bir kusurdu. Belki de çocukluğumdan kalan, bir gün insanların düşündüğüm kadar iyi çıkacağına dair hiç sönmeyen bir beklentiydi.
Tahtanın üzerinde birkaç hamle sonrasını görebilen akıl, yaşamın içinde bazen en basit gerçeği göremiyor. Bir piyonun kaderini hesaplayan zihin, bir insanın niyetini okuyamıyor. Taşların sessiz dilini anlayan insan, kimi zaman yüzüne gülümseyen maskelerin ardındaki sesi duyamıyor.
İşte tam burada Machiavelli’nin şu sözü insanı durdurup düşündürüyor:
“Herkes senin dışarıdan nasıl göründüğünü bilir, ama çok azı gerçekte kim olduğunu hisseder.”
Ardından gelen düşüncesi ise daha sarsıcıdır:
“İnsanlar, bir güce veya bir avantaja ulaşana kadar önünde eğilir, seni över ve sadık görünürler. Sana olan saygıları, senin kişiliğine değil, pozisyonunadır. Ama hedeflerine ulaştıklarında ya da senin onlara verecek bir şeyin kalmadığında maske saniyeler içinde düşer.“
Bugün geriye dönüp baktığımda anlıyorum ki, satrançta rakibimin planını okumakta zorlanmadım; fakat yaşamda insanların niyetlerini, çoğu zaman kendi iyi niyetimin süzgecinden geçirdim. Gördüğüm işaretleri inkâr etmedim; sadece onları açıklayacak daha güzel nedenler aradım.
Çünkü benim yaşamımın ilk sekiz yılı, yalnızlık ve kimsesizlik duygusuyla geçti. Çocuklukta eksik kalan güven, insanın karakterinden kolay kolay çıkmıyor. Büyüdüğünüzde herkese güvenmiyorsunuz belki ama, güvenmek için hep bir neden arıyorsunuz. İşte insan bazen en büyük yanılgısını burada yaşıyor.
İnsanlar okudukları kitaplardan çok, yaşadıkları olayları özümser. En değerli dersleri sayfalardan değil, kırıldıkları insanlardan öğrenirler. Ben de satrançtan çok şey öğrendim ama yaşamın satrancında bazı oyunları geç fark ettim.
Belki de gerçek ustalık, beş hamle sonrasını görmek değildir. Gerçek ustalık, karşındaki insanın sana neden yaklaştığını doğru okuyabilmektir.
Bu yüzden Machiavelli’nin bir başka uyarısını artık daha iyi anlıyorum:
“Kimseden nefret etme, ama kimseye de körü körüne güvenme.”
Hayat bana, zekânın tek başına yetmediğini öğretti. Sezgi yetmiyor. Analiz yetmiyor. En büyük yanılgı, herkesin kendi vicdanı kadar iyi niyetli olduğunu sanmak oluyor.
Ve yıllar sonra dönüp baktığımda, satranç tahtasının bana aslında en büyük dersi en son verdiğini görüyorum:
Oyun bittiğinde şah da piyon da aynı kutuya girer.
Atsız Burucu (Mehmet Hoca) Camcı Çeşme, İstanbul – 18.07.2026
