Kurtuluş Savaşı genellikle 9 Eylül 1922’de İzmir’in kurtuluşuyla biten bir Türk-Yunan mücadelesi olarak bilinse de, asıl büyük stratejik sınav bu tarihten sonra Birinci Dünya Savaşı’nın galibi İngiltere karşısında başladı. Kanada Ulusal Arşivi’ndeki “Public Record Office, London” damgalı gizli belgeler; Mustafa Kemal Atatürk, İngiltere Başbakanı Lloyd George ve Kanada Başbakanı Mackenzie King arasındaki tarihi trafiği 104 yıl sonra gün ışığına çıkardı.
İstanbul, Çanakkale ve günümüzdeki Edirne, Kırklareli ile Tekirdağ hâlâ işgal altındayken; İngiltere Başbakanı Lloyd George ve Sömürgeler Bakanı Winston Churchill, 15 Eylül’de Parlamento’yu hiç toplamadan bir Bakanlar Kurulu kararıyla Mustafa Kemal’e karşı savaş kararı aldı. Aynı gün Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda, Güney Afrika ve Newfoundland’e gizli telgraflar gönderilerek Çanakkale için asker talep edildi.
KANADA’DAN GELEN “HAYIR” VE CHURCHILL’İN BLÖFÜ
İngiltere’nin dominyonları kamuoyu baskısıyla sıkıştırıp oldubittiye getirme planı Kanada Başbakanı Mackenzie King tarafından bozuldu. İngiltere’nin kendilerini “Türklere karşı bir saldırıya” davet ettiğini öğrenen King, günlüğüne bunun “emperyal bir oyun” olduğunu yazdı.
Churchill, Kanada’ya Türklerin Avrupa’ya saldırma ihtimaline karşı direneceklerini iddia etse de, aslında ortada ciddi bir savaş ihtimali olmadığını gizli bir mesajla ele verdi. Londra’nın tek amacı, arkalarında tam bir imparatorluk görüntüsü vererek Mustafa Kemal’i korkutmaktı. Ancak Kanada Başbakanı King, “Parlamento toplanmadan hiçbir birlik gitmeyecek” diyerek savaşa direndi ve kararı Parlamento’ya bıraktı; böylece tek bir Kanadalı asker yola çıkmadı.Avustralya Başbakanı Billy Hughes da Londra’ya sert bir telgraf çekerek Avustralya halkının savaştan bıktığını ve haksızlığa ortak olmayacaklarını bildirdi. Yalnızca Yeni Zelanda ve Newfoundland olumlu yanıt verirken, Fransa ve Fransa’nın ardından İtalya da birliklerini bölgeden çekince İngiltere tamamen yalnız kaldı.
MUDANYA’DAN LONDRA’YA KADAR UZANAN SİYASİ DEPREM
Mustafa Kemal Atatürk’ün kararlı duruşu ve süvarilerini Çanakkale ile İstanbul’un kapısı İzmit’e yönlendirmesi müttefikleri geri adım atmaya zorladı:
- 23 Eylül: Müttefikler Edirne, Kırklareli ve Tekirdağ’ın Türkiye’ye bırakılmasını kabul etti.
- 29 Eylül: Londra, İstanbul’daki İngiliz işgal komutanı General Charles Harington’a ültimatom emri verse de,Harington sahadaki kararlılığı görerek bu emri Türk tarafına iletmedi.
- 11 Ekim: Mudanya Ateşkesi imzalandı ve Doğu Trakya tek kurşun atılmadan Türkiye’ye katıldı, Lozan’ın yolu açıldı.
- 19 Ekim: Siyasi faturayı Londra ödedi. İngiliz Muhafazakâr Parti lideri Bonar Law’ın çıkışının ardından Başbakan Lloyd George istifa etti; Winston Churchill ise bakanlığını ve milletvekilliğini kaybetti.
Bu kriz, 1914’te otomatik olarak İngiltere’nin savaşlarına giren Kanada’nın ilk kez bir İngiliz savaş çağrısını geri çevirmesine vesile oldu. Kanada, 1923’te İngiliz imzası olmadan kendi antlaşmalarını imzalamaya başlayarak tam bağımsızlığa giden kapıyı araladı. Yıllar sonra Churchill bile 1932’deki görüşmelerinde Çanak krizinde King’in haklı olduğunu kabul etti. Atatürk’ün bu stratejik dehası, hem Türkiye’nin toprak bütünlüğünü sağladı hem de Kanada’nın bağımsızlık tarihinin dönüm noktası oldu.