Mustafa Kemal Atatürk ile İsmet İnönü’nün ilişkisi, 1916 yılında Çanakkale ve ardından Diyarbakır’daki cephe günlerine dayanmaktadır. Çanakkale’deki başarılarıyla 35 yaşında general unvanını alan Mustafa Kemal, Mart 1916’da Diyarbakır Silvan’daki kolordu komutanlığına atanmış, kısa süre sonra ise 2. Ordu Komutanlığı’nı devralmıştır. Bu ordunun kurmay başkanlığını yürüten Albay İsmet Bey, daha sonra kolordu komutanı sıfatıyla da Mustafa Kemal’in komutasında görev yapmıştır. Ekim 1918’e kadar süren bu iki yıllık yakın mesai, ikili arasındaki askerî uyumun ve güvenin temelini oluşturmuştur. 1917 yılında Atatürk’ün İnönü için kaleme aldığı sicil raporunda, kendisinden memleket ve ordu adına büyük hizmetler beklendiğini vurgulaması, bu ortaklığın ilk güçlü işareti olmuştur.
GAZİ MECLİS VE BAŞBAKANLIK DÖNEMİ
23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla birlikte Mustafa Kemal, Genelkurmay Başkanlığı için Albay İsmet Bey’i aday göstererek seçilmesini sağlamıştır. Ardından Batı Cephesi Komutanlığı görevine getirilen İnönü, Lozan Barış Konferansı delegeler heyeti başkanlığını üstlenmiş ve 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte ilk başbakanlık koltuğuna oturmuştur. Fethi Okyar’ın kısa süreli başbakanlığı hariç, bu kritik görevi 14 yılı aşkın bir süre kesintisiz sürdürmüştür. Falih Rıfkı Atay’ın ünlü eseri Çankaya’da aktardığına göre Atatürk, yakın çevresine “Çocuklar, Çankaya’da rahat ediyorsam İsmet sayesindedir” diyerek bu uyumlu işbirliğinin önemini sıkça dile getirmiştir.
1937 YILINDAKİ AYRILIK VE DOSTLUK VURGUSU
İki lider arasındaki kesintisiz çalışma düzeni, 1937 yılında Gazi Çiftliği, Hatay meselesi, Nyon Konferansı ve İngiliz nişanı gibi bazı konulardaki fikir ayrılıkları nedeniyle kesintiye uğramıştır. Varılan mutabakat neticesinde İnönü, 20 Eylül 1937’de bir buçuk aylık izne ayrılmıştır. Türk Tarih Kurumu Kurultayı sırasında İnönü, Atatürk’e duygu dolu bir not uzatarak durumunu sormuş, Atatürk ise “Hayır, her şeyi unuttum; bildiğin gibi arkadaşım ve kardaşımsın” cevabını vererek eski dostluğun baki olduğunu kanıtlamıştır. 25 Ekim 1937’de başbakanlık ve CHP Genel Başkan Vekilliği görevlerinden resmen ayrılan İnönü’ye Atatürk, gönderdiği resmî yanıtta devrimin başından beri yürüttüğü tarihi hizmetleri ve üstün yeteneklerini daima takdirle anacağını belirtmiştir.
HASTALIK GÜNLERİ VE DUYGU YÜKLÜ MEKTUPLAR
Dolmabahçe Sarayı’nda tedavi gören Atatürk, İnönü’nün 1938 sonlarındaki rahatsızlığını öğrendiğinde hemen geçmiş olsun dileklerini iletmiştir. 1938’in başındaki mektubunda “Sevgili dostum, kardeşim, aziz evladım!” hitabını kullanarak sarsılmaz kardeşlik hislerini dile getirmiştir. Aynı yılın 24 Temmuz tarihinde ise Lozan Antlaşması’nın yıldönümü dolayısıyla bir telgraf göndererek iyi dileklerini sunmuştur.
Ölümünden sadece haftalar önce, 5 Ekim 1938’de İsmet İnönü’nün Atatürk’e yazdığı mektup derin bir minnettarlık barındırmaktadır: “Sevgili Atatürk, sevgili velinimetim” diye başlayan mektupta, kendisinden gelen şefkatli haberin ruhuna hayat veren bir ilaç gibi geldiğini ifade etmiş, Atatürk’ün sıhhatle başlarında olmasını dileyerek yüzünden binlerce kez öptüğünü belirtmiştir. 28 Ekim 1938 tarihli bir diğer mektubunda ise duygularını “Bin canım olsa bini de sana feda olsun. Ellerinden, yüzünden, gözünden binlerce öperim” sözleriyle zirveye taşımıştır.
ATATÜRK’ÜN HASTA YATAĞINDAN İNÖNÜ’YE TALİMATI
25 Temmuz 1938 tarihli ve Genel Sekreter Hasan Rıza Soyak’a yazdırılan not, Atatürk’ün kendi ağır sağlık koşullarına rağmen İnönü’yü düşündüğünü net bir şekilde gözler önüne sermektedir. Notta kendi vücut sıcaklığının 39 dereceye çıktığını, Savarona yatındaki gezintinin ardından koltukla saraya taşındığını belirten Atatürk, Lozan gününü anarak İnönü’yü büyük bir takdir ve muhabbetle andığını ifade etmiştir. Ayrıca İnönü’nün de hasta olduğunu bilerek, yorulup kendisini ziyarete gelmemesi yönünde ricada bulunmuştur.
BİRİNCİ VE İKİNCİ ADAM DEĞİL, İKİ BÜYÜK LİDER
Sağ kesim yazarlarının iddia ettiği gibi Atatürk ile İnönü’nün küs olduğu veya ölümden önce konuşmadığı savları bu belgelerle tamamen çürümektedir. Karşımızda birbirini tamamlayan iki Kuvayı Milliyeci bulunmaktadır. Mustafa Kemal Atatürk ülkeyi karanlıktan aydınlığa çıkaran devrimci önder, İsmet İnönü ise o öndere sadakatle bağlı, Aydınlanma devrimlerini topluma nakleden büyük bir devlet adamıdır. Kemal Tahir’in de ifade ettiği gibi, ortada birinci veya ikinci adam ayrımı değil, farklı roller üstlenen iki güçlü lider gerçeği vardır.