ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, Başkan Donald Trump’ın talimatıyla İran ekonomisini hedef alan yaptırımların genişletildiğini duyurdu. Washington en sert tedbirleri şimdilik devreye almasa da, Tahran’la ticaretini sürdüren ülkelere yönelik uyarıların dozunu artırdı. Bessent, İran’la bağlarını koparmayan ülkelerin dolar bazlı küresel finans sisteminin dışına itilme riskiyle karşılaşacağını belirtti.
Uyarının başlıca muhatabı, İran petrolünün en büyük alıcısı konumundaki Çin oldu. Pekin, bu petrolü büyük ölçüde özel sektöre ait ve “çaydanlık” olarak anılan küçük ölçekli rafinerilerde işliyor. Çin Dışişleri Bakanlığı sözcüsü, gelişmeleri yakından izlediklerini ve hak ile çıkarlarını korumak için gerekli tüm önlemleri alacaklarını bildirdi.
SEVKİYATLAR SERT DÜŞTÜ
ABD’nin temmuz ortasında yenilediği liman ablukası, Çin’e giden petrol miktarını belirgin biçimde azalttı. Gemi takip platformu Kpler verilerine göre İran’dan Çin’e ham petrol ihracatı şubatta günlük 1,57 milyon varil, martta 1,47 milyon varil düzeyindeydi. Ateşkesin bozulması ve ablukanın yenilenmesiyle sevkiyatlar hazirana gelindiğinde günlük 785 bin varile — Şubat 2023’ten bu yana en düşük seviyeye — geriledi. Temmuzda 823 bin varile çıkan alımlar, ağustosta şu ana dek günlük 534 bin varile indi.
“ÇAYDANLIK” RAFİNERİLER BASKI ALTINDA
İran petrolünün ana alıcıları, ucuz ham petrolü benzin ve motorine dönüştüren bağımsız Çinli rafineriler. Çin’in devlete ait büyük rafinerileri dolar bazlı finans sisteminin dışında kalmamak için 2019’dan bu yana İran petrolü işlemezken, iç pazara çalışan bağımsız rafineriler bu kısıtlamaları dikkate almıyordu. Sevkiyatlar genellikle Malezya ya da Endonezya menşeli gösteriliyor, ödemeler Çin para birimiyle ve takibi güç aracılar üzerinden yapılıyor.
Trump’ın göreve dönmesinden bu yana Washington baskıyı artırarak küçük rafinerilere ve nakliye şirketlerine yaptırım uyguladı. Nisanda Hengli Petrochemical rafinerisi ile yaklaşık 40 nakliye şirketi yaptırım listesine alındı; Hengli İran petrolü aldığını reddetti. Bessent, Çin bankalarına ilişkin soruya “kimsenin ABD yaptırımlarının menzilinin ötesinde olmadığını” belirterek yanıt verdi.
PEKİN VE TAHRAN’DAN KARŞILIK
Çin Dışişleri Bakanlığı, yaptırım ve baskı taktiklerinin sonuç vermeyeceğini savunarak tek taraflı yaptırımları reddettiğini, krizin diplomatik yollarla çözülmesi gerektiğini vurguladı. İran Ekonomi Bakanı Ali Medanizade ise devlet televizyonuna, Çin ve Rusya’nın ABD önlemlerini kabul etmediğini, kendilerinin de karşı araçlara sahip olduğunu söyledi.
Uzmanlar, Trump ile Şi Cinping arasında önümüzdeki ay yapılması beklenen görüşme öncesinde Washington’ın Çin bankalarına doğrudan yaptırımdan, Pekin’in ise kritik mineral ihracatı üzerinden misillemeden kaçındığını değerlendiriyor.