Anadolu parsı, Anadolu leoparı
Panthera pardus tulliana
İran parsının alt türü olan Anadolu parsı, Doğu Anadolu ve Doğu Akdeniz’in dağlık ormanlık alanlarında yaşıyor. Boyu yaklaşık 230 cm, ağırlığı dişilerde 45, erkeklerde 70 kg civarında. 1974’te neslinin tükendiği düşünülüyordu; ancak 2023’te fotokapan, 2024’te termal kamera ile yeniden tespit edildi. On İki Hayvanlı Türk takviminde yer alan pars, Çatalhöyük’teki 9 bin yıllık duvar kabartmalarında da görülür. 2024-2025 av döneminde avlanma tazminatı 30 milyon TL ile Türkiye’deki en yüksek koruma bedeline sahip türdür.
Toros kurbağası
Rana holtzi
Toros kurbağası, dünyada yalnızca Türkiye’deki Bolkar Dağları’nda yaşayan endemik bir kurbağa türü. Özel Doğa Alanı (ÖDA) statüsündeki bu bölgede hayatını sürdürüyor. Ortalama 6-7 cm boyundaki bu küçük amfibi, boyundan beklenmeyecek derecede güçlü bacaklara sahip bir zıplama ustası. Yaşam alanının son derece sınırlı olması, türü çevre değişikliklerine karşı fazlasıyla hassas kılıyor.
Van kedisi
Felis catus (Van varyantı)
Van Gölü ve çevresine özgü olan Van kedisi, heterokromi mutasyonu sayesinde farklı renkte gözlere sahip olabiliyor.,. Diğer kedilerin aksine suyu seven ve yüzebilen nadir türlerden biri. Bilinçsiz melezleştirme ve biyo kaçakçılık nedeniyle nesli tehlike altında.
İnci kefali
Alburnus tarichi
Van Gölü’ne endemik olan inci kefali, adında “kefal” geçse de aslında sazangillere ait bir tür. Van Gölü’nün son derece tuzlu ve sodalı sularında yaşayabilen nadir canlılardan biri. Her yıl nisan ayında üreme için tatlı su derelerine göç eden bu tür akıntıya karşı zıplaya zıplaya yüzdüğü için “uçan balık” lakabını almış. Avlanması belirli dönemlerde yasaklanarak kontrol altında tutuluyor.
Antalya kara semenderi
Lyciasalamandra antalyana
Türkiye’ye endemik Likya semenderlerinin en bilinen türlerinden biri. Yalnızca Antalya’nın kuzey ve kuzeybatısındaki sınırlı bir alanda, Termessos Milli Parkı dahil kayalık çam ormanlarında yaşıyor. Vücut uzunluğu yaklaşık 14 cm olan tür, kahverengi zemin üzerine siyahımsı lekelerle bezeli. IUCN kriterlerine göre “Tehlikede (EN)” statüsünde.
Kangal çoban köpeği (Sivas Kangalı)
Canis lupus familiaris (Kangal)
Sivas’ın Kangal ilçesine özgü olan bu dev çoban köpeği, 2018’de Uluslararası Kinoloji Federasyonu (FCI) tarafından ayrı bir ırk olarak tescil edildi. Cesur, güçlü ve sahibine sadık olan Kangal, kurt ve çakal gibi yırtıcılara karşı sürülerin korunmasında son derece etkili. İri cüssesine rağmen arkadaş canlısı yapısıyla bilinir. Evliya Çelebi Seyahatname’sinde bu köpeklerden “aslan kadar güçlü” diye bahseder.
Bolkar engereği
Montivipera bulgardaghica
Yalnızca Bolkar Dağları’nın yüksek kesimlerindeki kayalıklarda yaşayan endemik zehirli yılan türü. Saldırgan olmadığı bilinse de sıkıştırıldığında ısırma hamlesi yapabiliyor. Yüksek dağ kayalıklarını tercih ettiği için insanlarla karşılaşma olasılığı düşük. Sınırlı yaşam alanı ve iklim değişikliği nedeniyle koruma önceliği yüksek türler arasında.
Karakulak
Caracal caracal
Güneydoğu Anadolu, Doğu Anadolu ve Kayseri, Aksaray, Niğde gibi illerde nadir görülen karakulak, sivri siyah kulak uçları ve atletik yapısıyla tanınan yırtıcı bir kedi türü. Geceleri aktif olan bu kedi tavşan, kemirgen ve kuşlarla besleniyor. Doğal yaşam alanlarının yok olması neslinin en büyük tehdidi. 2024-2025 av döneminde avlanma tazminatı 600 bin TL idi.
Eğirdir yağ balığı (Eğirdir ot sazanı)
Pseudophoxinus egridiri
Eğirdir Gölü’ne endemik olan bu küçük tatlı su balığı, IUCN Kırmızı Listesi’nde yer alıyor. Göle aşılanan yabancı balık türleri ve su seviyesindeki dalgalanmalar türün en büyük tehditleri. Popülasyonu son yıllarda önemli ölçüde zayıflamış durumda ve türün geleceği belirsizliğini koruyor.
Türk tazısı (Anadolu sultan tazısı)
Canis lupus familiaris (Türk tazısı)
Kırgız tazısından türediği düşünülen Greyhound ailesinden bir av köpeği. Saatte 70-80 km hıza ulaşan koşu yeteneğiyle tanınıyor. 15. yüzyıldan beri Osmanlı Sarayı’nda kullanıldığı minyatürlerle belgelenmiş. Yanlış çiftleştirme ve kaçakçılık nedeniyle nesli ciddi tehlike altında; Türkiye’deki köpek ırkları arasında en düşük nüfusa sahip türlerden biri.
Van kertenkelesi
Darevskia sapphirina
Yalnızca Van Gölü Havzası’nda yaşayan bu endemik kertenkele, dişi bireylerin erkeğe ihtiyaç duymadan kendi kendine (partenogenetik) üremesiyle bilim dünyasında özel bir yere sahip. IUCN sınıflandırmasında “Az Endişe (LC)” kategorisinde olsa da yaşam alanlarının daralması önemli bir tehdit oluşturuyor.
Denizli horozu
Gallus gallus domesticus (Denizli)
Yaklaşık 900 yıldır Denizli’nin sembolü olan bu yerel horoz ırkı, 20-30 saniyeye kadar uzayabilen kesintisiz ötüşüyle dünya çapında tanınan bir endemik tür. 2011’de MTV O Music Awards’da “En İyi Hayvan Performansı” ödülünü aldı. İbik, renk ve vücut yapısına göre pamukkır, demirkır, al, siyah, kınalı ve kürklü gruplara ayrılıyor. Nüfusu giderek azalıyor.
Likya kara semenderi (Çıplak Hüseyin)
Lyciasalamandra luschani
Muğla ve Antalya’nın kayalık ormanlık alanlarında yaşayan bu kuyruklu kurbağa, halk arasında “Çıplak Hüseyin” olarak biliniyor. Gece aktif ve son derece az sayıda bulunan bir tür. Lyciasalamandra cinsinin tüm türleri yalnızca Türkiye’nin güneybatı kıyıları ve yakın adalarda yayılış gösteriyor; bu da onları küresel biyoçeşitlilik için kritik kılıyor.
Çizgili sırtlan
Hyaena hyaena
Güneydoğu, Doğu ve Orta Anadolu’nun yarı kurak alanlarında yaşayan çizgili sırtlan, güçlü çene yapısı ve karakteristik sırt deseniyle tanınan sosyal bir hayvan. Aile yapısı üzerine kurulu gruplar halinde yaşayarak avlanma ve yavru bakımında iş birliği yapıyor. Türkiye’nin doğal ekosistemlerinde önemli bir rol oynuyor. 2024-2025 av döneminde avlanma tazminatı 2,5 milyon TL idi.
Anadolu dişli sazancığı (Yosun balığı)
Aphanius anatoliae
Anadolu’nun iç sularına endemik küçük bir tatlı su balığı. Birden fazla alt türü bulunan türün bazı popülasyonları (örneğin A. anatoliae splendens) maalesef nesli tükenmiş durumda. Göllerdeki su seviyesinin düşmesi, yabancı tür aşılamaları ve kirlilik, türün genelini tehdit eden başlıca faktörler.
Toros gelengesi (Toros yer sincabı)
Spermophilus taurensis
Toros Dağları’na endemik sevimli bir kemirgen. Kum renginde postu ve kuyruk ucundaki belirgin siyahlık karakteristik özellikleri. Gündüzleri aktif, geceleri uykucu olan tür, yer altı tünelleri kazarak yaşıyor ve bitki tohumları ile böceklerle besleniyor.
Akdeniz foku
Monachus monachus
Dünyanın en tehlike altındaki fok türlerinden biri. Türkiye’nin Akdeniz ve Ege kıyılarındaki mağara ve kayalıklarda yaşıyor. Yetişkin bireylerin boyları 2,40 metreye, ağırlıkları 240 kg’a ulaşabiliyor. Son yüzyılda avlanma ve ekolojik dengesizlik nedeniyle yaşam alanları büyük ölçüde daraldı. 1994’ten bu yana Karadeniz’de görülmediği belirtiliyor.
Süphan kertenkelesi
Eremias suphani
Doğu Anadolu’daki Süphan Dağı çevresine endemik küçük bir kertenkele. Step ve kayalık alanlarda yaşayan tür, yüksek rakımlı ve sert iklim koşullarına uyum sağlamış. Yaşam alanının son derece sınırlı olması, çevresel değişikliklere karşı hassasiyetini artırıyor.
Kelaynak
Geronticus eremita
IUCN tarafından “Tehlikede (EN)” olarak sınıflandırılan kelaynak, dünya genelinde yetişkin popülasyonu yalnızca 200-250 civarında olan kritik bir kuş türü. Şanlıurfa Birecik’teki Kelaynak Üretme İstasyonu’nda koruma altına alınarak 2023’te 334 bireye ulaşıldı. Doğal popülasyonu 1989’da tamamen yok olduğundan beri yarı doğal popülasyon üreme dönemlerinde serbest bırakılıp göç öncesi kafeslere alınarak korunuyor.
Ankara kedisi (Angora)
Felis catus (Angora varyantı)
Uzun ipeksi tüyleriyle ünlü Ankara kedisi, Türkiye’nin ulusal hazinelerinden biri. Pek çok uzman tarafından orijinal uzun tüylü kedi olarak kabul ediliyor. Fars kedisinin ortaya çıkmasıyla bir dönem gözden düşen tür, 1950’lerde Amerikan yetiştiricileri tarafından yeniden keşfedildi. Ankara Hayvanat Bahçesi’nde özel üretim programları yürütülüyor.
Burdur yağ balığı (Burdur çiçek balığı)
Pseudophoxinus burduricus
Dünyada yalnızca Salda Gölü’nde yaşayan endemik tatlı su balığı. Su kaynakları üzerine inşa edilen gölet projeleri ve su çekimi, türün yaşam alanını doğrudan tehdit ediyor. Bilirkişi raporlarında Salda Gölü’ndeki endemik balıkların tehlike altında olduğu kayıt altına alındı.
Anadolu benekli semenderi
Neurergus strauchii
Güneydoğu Anadolu’nun dağlık bölgelerinde kaynak suları ve dereler çevresinde yaşayan gösterişli bir semender. Siyah vücut üzerine sarı-turuncu benekleriyle dikkat çekiyor. Soğuk ve temiz sulara bağımlı olan tür, su kirliliği ve habitat kaybından doğrudan etkileniyor. Türkiye’ye endemik ve uluslararası koruma öncelikli türler arasında.
Tiftik keçisi (Ankara keçisi)
Capra aegagrus hircus (Angora)
Parlak ve yumuşak “tiftik” tüyleriyle tanınan Ankara’ya özgü keçi türü. Tüylerinden elde edilen yüne “angora” deniyor; tekstil sektöründe değerli bir hammadde olarak kullanılıyor. Ankara’nın Ayaş, Beypazarı, Güdül ve Nallıhan ilçelerinde yoğun yetiştiriciliği yapılıyor. Türkiye’ye endemik olsa da farklı ülkelerde de özel yetiştiriciliği gerçekleştiriliyor.
Klark kertenkelesi
Darevskia clarkorum
Sadece Türkiye’nin kuzeydoğusundaki Artvin ve Ardahan illeri ile Gürcistan’ın güneybatısında yaşayan endemik bir kertenkele türü. Genellikle bin 500-2 bin 300 metre rakımlı taşlık orman altlarında ve kayalık açıklıklarda gözlemleniyor. Gündüzcü bir tür; güneşlenmeyi seviyor ve tehlike anında hızla kaçıyor. Kış aylarında kış uykusuna yatıyor.
Kuyruksüren (Firavun faresi)
Herpestes ichneumon
Güney ve Güneydoğu bölgelerindeki ormanlık alanlar ve su kenarlarında yaşayan etçil bir memeli. Vücut uzunluğu 55-70 cm olan türün uzun kuyruğu ve sivri burnu dikkat çekiyor. Küçük memeliler, kuşlar ve sürüngenlerle besleniyor. Genellikle çift ya da küçük gruplar halinde yaşayan kuyruksürenlerin nesli, yaşam alanlarının daralması nedeniyle tehdit altında.
Merhaba çokgözlü kelebeği(mavi kelebek)
Polyommatus merhaba
Türkiye’ye endemik olan bu küçük mavi kelebek, Doğu Anadolu’nun dağlık bölgelerinde yaşıyor. Türkiye’de yaklaşık 380 kelebek türü bulunuyor ve bunların 50’ye yakını endemik. Çokgözlü kelebeklerin (Polyommatus cinsi) Türkiye’de yaklaşık 50 türü var ve yarıdan fazlası endemik. Çevre değişikliklerine karşı hassas olan kelebek popülasyonları, habitat kaybı nedeniyle azalıyor.
Türk semenderi (Anadolu ateş semenderi)
Salamandra infraimmaculata
Türkiye’nin güney ve doğusunda, Osmaniye, Hatay, Erzincan ve Mersin bölgelerinde yaşıyor. Siyah vücut üzerine sarı benekleriyle dikkat çeken 10-15 cm boyundaki tür, orman açıklıkları ve su kenarlarında hayat sürüyor. Üç alt türü Anadolu’nun farklı bölgelerinde dağılım gösteriyor. Habitat kaybından dolayı tehlike altındaki türlerden.
Akbaş çoban köpeği
Canis lupus familiaris (Akbaş)
Anadolu’nun en eski koruma köpek ırklarından biri. Beyaz tüyleri ve iri cüssesiyle tanınan Akbaş, erkeklerde 50 kg, dişilerde 45 kg ağırlığa ulaşabiliyor. Eskişehir, Sivrihisar ve Emirdağ arasında yaygın. Sürülere karşı son derece korumacı davranan Akbaş, kurt ve çakal gibi yırtıcılara karşı etkili bir muhafız.
Antalya sirazı
Capoeta antalyensis
Antalya bölgesi akarsu sistemlerine endemik tatlı su balığı. Sazangiller familyasına mensup olan tür, güneybatı Türkiye’nin dere ve çaylarının temiz sularında yaşıyor. Habitat bozulması, baraj inşaatları ve yabancı tür aşılamaları popülasyonu tehdit ediyor.
Hakkari köstebeği
Talpa hakkariensis
2023’te bilim dünyasına tanıtılan yeni endemik köstebek türü. Kendi cinsinin en büyüğü olma özelliğini taşıyor. Yaklaşık 3 milyon yıldır Anadolu topraklarında yaşadığı tahmin ediliyor. Keşfi, Türkiye’nin hala keşfedilmemiş biyolojik zenginliklere ev sahipliği yaptığını göstermesi açısından büyük önem taşıyor.
Göynük kara semenderi
Lyciasalamandra irfani
2011’de bilim dünyasına tanıtılan endemik semender. Bolu’nun Göynük ilçesi çevresindeki nemli ormanlık alanlarda yaşıyor. Likya semenderlerinin en kuzey yayılım gösteren türlerinden biri. Dar yayılım alanı ve düşük popülasyonuyla koruma önceliği yüksek.
Ankara tavşanı (Angora tavşanı)
Oryctolagus cuniculus (Angora)
Koyun benzeri kalın tüyleriyle ünlü Ankara tavşanı, yılda 340-510 gram tüy veriyor. Enfeksiyonlara karşı tüylerinin düzenli kırkılması gerekiyor. 1723’te Fransa’ya götürülmesiyle dünya çapında yayılan türün günümüzde 11 farklı varyantı bulunuyor.
Aras kertenkelesi
Eremias pleski
Doğu Anadolu’da, özellikle Iğdır ve Ağrı Dağı civarında yayılış gösteren step kertenkelesi. Kurak ve sıcak bölgelerdeki kumlu ve taşlık alanlarda yaşıyor. Türkiye’nin doğusundaki step ekosistemlerinin önemli gösterge türlerinden biri. Yaşam alanlarının tarıma açılması nedeniyle popülasyonu azalıyor.
Beyşehir sazanı
Capoeta pestai
Beyşehir Gölü Havzası’na endemik tatlı su balığı. Göle aşılanan yabancı türler, özellikle gümüş havuz balığı, türün popülasyonunu ciddi ölçüde zayıflattı. Günümüzde nesli son derece tehlike altında olan Capoeta pestai, endemik iç su balıklarının karşı karşıya kaldığı tehditlerin somut bir örneği.
Alacasansar
Vormela peregusna
Doğu Karadeniz başta olmak üzere Türkiye’nin ormanlık ve dağlık bölgelerinde yaşayan etçil bir memeli. Sevimli suratıyla tanınan tür, kemirgenler, kuşlar ve böceklerle besleniyor. Gece aktif yaşıyor ve doğada görülmesi zor. Tarım ve avlanma nedeniyle yaşam alanları daralıyor. 2024-2025 av döneminde avlanma tazminatı 25 bin TL.
Marmaris kara semenderi
Lyciasalamandra flavimembris
Yalnızca Muğla’nın Marmaris ilçesi ve yakın çevresindeki nemli ormanlarda yaşayan endemik semender. Vücut uzunluğu yaklaşık 15 cm; koyu kahverengi zemin üzerine açık lekelerle bezeli. Gece aktif, böcek ve küçük omurgasızlarla besleniyor. Son derece sınırlı yayılım alanı nedeniyle habitat kaybı en büyük tehdit.
Akdeniz sakanguru (Süleymancık, Türk keleri)
Hemidactylus turcicus
Halk arasında “Süleymancık” olarak bilinen küçük keler. 9-10 cm boyunda, kahverengiden griye değişen renklerde. Sahil bölgelerinde ve hatta ev içlerinde rastlanabiliyor. Böcek ve örümceklerle beslenerek besin zincirinde önemli bir yer tutuyor. Anadolu ve Balkanlar’da yaygın, dünyanın diğer bölgelerinde nadir.
Toros sivriburunlu böcekçili
Crocidura anadoluensis
İlk bakışta fareyle karıştırılan ama fare olmayan böcekçil bir memeli. Beş parmaklı, yalnızca böceklerle beslenen ve vücut ağırlığının iki katını yiyebilen bir tür. Dünyanın en küçük memelilerinden olan Crocidura ailesinin üyesi. Kuzey ve güney Türkiye’nin dağlık bölgelerinde yaşıyor; nadir rastlandığı için çok az fotoğraflanmış.
Sakarya dikenli çöpçü balığı
Cobitis simplicispina
Sakarya Nehri Havzası’na endemik küçük tatlı su balığı. Dere ve çayların kumlu diplerinde yaşayan tür, omurgasız hayvanlar ve organik kalıntılarla besleniyor. Dere yataklarının ıslahı, baraj inşaatları ve kirlilik başlıca tehditleri oluşturuyor.
Anadolu küçük semenderi
Lissotriton kosswigi
Türkiye’nin kuzey bölgelerine endemik olan tür nemli ormanlar, göletler ve dere kenarları gibi sucul habitatlarda yaşıyor. Uzun süre başka türün alt türü olarak kabul edildikten sonra genetik çalışmalarla bağımsız bir tür olarak tanımlandı. Üreme döneminde erkek bireylerde fotoğraftaki gibi belirgin sırt tarağı gelişiyor.
Karaman koyunu
Ovis aries (Karaman)
“Karaman’ın koyunu sonra çıkar oyunu” deyimiyle Türk kültürüne yerleşmiş sağlam ve iri yapılı bir koyun türü. Kızıldan mora değişen vücut rengi ve büyük sarkık kulakları karakteristik özellikleri. İç Anadolu’nun bozkır iklimine uyum sağlamış, Türk hayvancılığının en eski ve yaygın ırklarından.
Hatay çokgözlü mavisi (Bolland mavisi)
Polyommatus bollandi
Türkiye’ye endemik, nesli tehlike altında olan küçük bir mavi kelebek türü. Hatay ve çevresinin dağlık bölgelerinde sınırlı bir alanda yaşıyor. Türkiye’de kelebeklerin yüzde 10’unun nesli tehlike altında ve bu tür, endemik kelebek türlerinin ne denli hassas olduğunu gösteren bir örnek. Çevre değişiklikleri ve habitat kaybı en büyük tehditleri.
Anadolu pürtüklü semenderi
Triturus anatolicus
Uzun süre Triturus karelinii grubu içinde değerlendirilen bu tür, genetik ve DNA barkodlama çalışmalarıyla bağımsız bir tür olarak tanımlandı. Kuzey Türkiye’ye endemik; nemli ormanlarda, göletlerde ve derelerde yaşıyor. Anadolu küçük semenderinde de olduğu gibi üreme döneminde erkeklerde gösterişli bir sırt tarağı gelişir.
Toy kuşu (Büyük toy)
Otis tarda
Avrupa ve Anadolu’nun en iri kuş türlerinden biri. Erkek bireylerin ağırlığı 18 kg’ı aşabilir; bu onu uçabilen en ağır kuşlardan biri kılıyor. Orta Anadolu steplerinde görülen toy, yaşam alanlarının tarım nedeniyle daralmasından etkileniyor. IUCN tarafından “Zarar Görebilir (VU)” statüsünde sınıflandırılmış.
Timar incisi (Timar balığı)
Alburnus timarensis
Van Gölü Havzası’na endemik küçük balık türü. İnci kefaliyle aynı havzayı paylaşan ancak farklı ekolojik nişlere adapte olmuş bir Alburnus cinsi. Havzanın tatlı su kaynaklarında yaşıyor. Su çekimi ve habitat bozulması başlıca tehditleri.
Fazıla kara semenderi (Gökçeovacık semenderi)
Lyciasalamandra fazilae
Muğla ve özellikle Fethiye çevresinin nemli ormanlık alanlarında yaşayan endemik semender. Likya kara semenderlerinin türlerinden biri. Gece aktif, son derece az sayıda bulunan ve karşılaşılması güç bir canlı. Tarım alanlarının genişlemesi ve orman tahribatı en büyük tehditleri.
Alageyik
Dama dama
Bilinçsiz avcılık nedeniyle Türkiye’de neredeyse yok olma noktasına gelen alageyik, üretme istasyonlarında çoğaltılarak doğaya kazandırıldı. 2002-2022 döneminde 82 birey doğaya bırakıldı. Özellikle Akdeniz bölgesi ve Muğla çevresindeki ormanlık alanlarda koruma altında. Benek deseni ve yaygın boynuzlarıyla kolayca tanınan zarif bir geyik.
Derekaya balığı (Hitit derekaya balığı)
Gobio hettitorum
Anadolu’ya endemik küçük tatlı su balığı. Kızılırmak ve Sakarya havzalarındaki akarsu sistemlerinde yaşıyor. Adındaki “Hitit” referansı, türün bulunduğu coğrafyanın tarihsel zenginliğine işaret ediyor. Dere diplerinde yaşayan ve omurgasız canlılarla beslenen tür, akarsu ıslahı ve kirlilik nedeniyle tehdit altında.
Tüberlinaz kara semenderi (Alanya semenderi)
Lyciasalamandra atifi
1967’de Prof. Dr. Muhtar Başoğlu tarafından bilim dünyasına tanıtılan endemik semender. Antalya’da Tüberlinaz’dan Selge antik kenti civarına kadar uzanan dar bir alanda yaşıyor. Vücut uzunluğu yaklaşık 18 cm, sırtı koyu kahverengi üzerine gümüşümsü beyaz noktalı. 1-2 canlı yavru doğuruyor. IUCN “Tehlikede (EN)” statüsünde.
Arap tavşanı (Jerboa)
Allactaga williamsi
Orta Anadolu, Batı Anadolu ovaları ve Doğu Anadolu steplerinde yaşayan gececil bir kemirgen. Kanguru gibi zıplama hareketiyle yön alıyor ve yaşadığı yerlerde kalabalık koloniler kuruyor. Tehlike anında hızla yuvasına girip ağzını kapatıyor. 350-2 bin 600 metre yüksekliğe kadar, bitki örtüsü bozulmamış doğal alanlarda hayat sürüyor.
